Calcium · INN
Calcium (Calcium) ხელმისაწვდომია საქართველოში 7 ბრენდის სახით. ქვემოთ მოცემული პროდუქტების ანოტაციები გადამოწმებულია ავტორიტეტული საერთაშორისო წყაროებიდან (BNF, EMA SmPC, NICE, DrugBank, WHO ATC) და ლოკალიზებულია ქართული ფარმაცევტული ბაზრისთვის.
კალციუმი (Calcium) არის ორგანიზმისთვის აუცილებელი მინერალი და ფარმაკოლოგიური პრეპარატი, რომელიც გამოიყენება კალციუმის დეფიციტის პროფილაქტიკისა და მკურნალობისთვის, ოსტეოპოროზის პრევენციისთვის, ასევე ჰიპოკალციემიის კორექციისთვის. კალციუმი მონაწილეობს ძვლოვანი ქსოვილის მინერალიზაციაში, კუნთების შეკუმშვაში, ნერვული იმპულსების გატარებაში და სისხლის შედედებაში. ხელმისაწვდომია სხვადასხვა მარილის სახით — კალციუმის კარბონატი, ციტრატი, გლუკონატი — როგორც პერორალური, ისე პარენტერალური მიღებისთვის. მოზრდილებისთვის რეკომენდებული დღიური დოზა შეადგენს 1000–1200 მგ ელემენტარულ კალციუმს. პრეპარატი კარგად აიტანება, თუმცა შესაძლოა გამოიწვიოს ყაბზობა და მეტეორიზმი. უკუნაჩვენებია ჰიპერკალციემიისა და ნეფროლითიაზის დროს (BNF 87).
კალციუმი არის ორგანიზმში ყველაზე გავრცელებული მინერალი — მოზრდილი ადამიანის სხეულში მისი რაოდენობა დაახლოებით 1–1,2 კგ-ს შეადგენს, რომლის 99% ძვლებსა და კბილებშია თავმოყრილი. ფარმაკოლოგიური თვალსაზრისით, კალციუმი მიეკუთვნება მინერალური დანამატებისა და ელექტროლიტური კორექტორების ჯგუფს (ATC კოდი: A12AA).
კალციუმის პრეპარატები სამედიცინო პრაქტიკაში მრავალი ათწლეულია გამოიყენება. თავდაპირველად კალციუმის გლუკონატი დაინერგა ინტრავენურ თერაპიაში ჰიპოკალციემიის სამკურნალოდ, ხოლო შემდგომ კალციუმის კარბონატი და ციტრატი ფართოდ გავრცელდა პერორალური დანამატების სახით.
კალციუმის ძირითადი მარილები და მათში ელემენტარული კალციუმის შემცველობა:
კალციუმი შეტანილია ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის ძირითადი მედიკამენტების ნუსხაში (WHO Model List) როგორც აუცილებელი პრეპარატი ჰიპოკალციემიის, ოსტეოპოროზისა და ელექტროლიტური დარღვევების მართვისთვის. თანამედროვე პრაქტიკაში კალციუმი ხშირად კომბინირდება D ვიტამინთან (ქოლეკალციფეროლი), რაც მნიშვნელოვნად აუმჯობესებს მის აბსორბციას ნაწლავიდან (NICE NG136).
კალციუმი მონაწილეობს ორგანიზმის მრავალ ფიზიოლოგიურ პროცესში, მოქმედებს როგორც შიდა-, ისე უჯრედგარე დონეზე.
კალციუმი წარმოადგენს ჰიდროქსიაპატიტის [Ca₁₀(PO₄)₆(OH)₂] ძირითად კომპონენტს — მინერალს, რომელიც ძვლის სიმტკიცესა და სიმყარეს უზრუნველყოფს. ოსტეობლასტები ახდენენ კალციუმის დეპონირებას ძვლოვან მატრიცაში, ხოლო ოსტეოკლასტები მის რეზორბციას. კალციუმის ადეკვატური მიწოდება აინჰიბირებს პარათჰორმონის (PTH) სეკრეციას, რაც ამცირებს ძვლის რეზორბციას.
პარათირეოიდული ჯირკვლების უჯრედებზე არსებული კალციუმ-სენსორული რეცეპტორი (Calcium-Sensing Receptor — CaSR) წარმოადგენს G-ცილასთან შეუღლებულ რეცეპტორს. სისხლში კალციუმის კონცენტრაციის მატებისას CaSR აქტივირდება, რაც ფოსფოლიპაზა C-ის გზით იწვევს ინოზიტოლ-3-ფოსფატის (IP₃) წარმოქმნას და PTH-ის სეკრეციის დათრგუნვას.
კალციუმის იონები უზრუნველყოფენ:
კალციუმის იონი (ფაქტორი IV) აუცილებელია კოაგულაციური კასკადის რამდენიმე ეტაპზე — ფაქტორების IX, X, VII და პროთრომბინის აქტივაციისთვის, რაც საბოლოოდ ფიბრინის წარმოქმნით სრულდება (BNF 87).
Ca²⁺ არის უნივერსალური მეორადი შუამავალი (second messenger). კალმოდულინთან კომპლექსის წარმოქმნის შემდეგ ის არეგულირებს კინაზებს, ფოსფატაზებს და სხვა ფერმენტებს, რაც უზრუნველყოფს უჯრედის პროლიფერაციას, აპოპტოზსა და სეკრეციულ პროცესებს.
კალციუმის პრეპარატები გამოიყენება შემდეგ კლინიკურ სიტუაციებში:
კალციუმი D ვიტამინთან კომბინაციაში წარმოადგენს ოსტეოპოროზის ბაზისურ თერაპიის კომპონენტს. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია პოსტმენოპაუზურ ქალებში და ხანდაზმულ მამაკაცებში, სადაც ძვლის მინერალური სიმკვრივე პროგრესულად იკლებს (NICE NG136).
მწვავე ჰიპოკალციემია (სისხლში კალციუმი <2,1 მმოლ/ლ) მოითხოვს ინტრავენურ კალციუმის გლუკონატის შეყვანას, განსაკუთრებით ტეტანიის, ლარინგოსპაზმის ან კარდიალური არითმიების არსებობისას. ქრონიკული ჰიპოკალციემია — მაგალითად, ჰიპოპარათირეოზის დროს — მოითხოვს ხანგრძლივ პერორალურ სუბსტიტუციურ თერაპიას.
რეკომენდებულია არაადეკვატური კვებითი მიღებისას, მალაბსორბციის სინდრომისას, ხანგრძლივი გლუკოკორტიკოიდული თერაპიისას, ასევე ორსულობისა და ლაქტაციის პერიოდში.
D ვიტამინთან ერთად კალციუმი გამოიყენება რაქიტის სამკურნალოდ ბავშვებში და ოსტეომალაციის თერაპიისთვის მოზრდილებში.
მწვავე ჰიპერკალიემიის დროს კალციუმის გლუკონატი ინტრავენურად გამოიყენება კარდიოპროტექციის მიზნით — მიოკარდიუმის მემბრანის სტაბილიზაციისთვის, თუმცა ის არ ამცირებს სისხლში კალიუმის დონეს (BNF 87).
კალციუმი ანტაგონისტურ მოქმედებას ახდენს მაგნიუმის ტოქსიურ ეფექტებზე ნეირომუსკულარულ შეერთებაში.
კალციუმის კარბონატი გამოიყენება კუჭის მჟავიანობის ნეიტრალიზაციისთვის გასტროეზოფაგეალური რეფლუქსის და დისპეფსიის სიმპტომურ მკურნალობაში.
ქრონიკული თირკმლის უკმარისობის დროს კალციუმის კარბონატი ან აცეტატი გამოიყენება ფოსფატის შემბოჭველის სახით ნაწლავში ფოსფორის აბსორბციის შესამცირებლად.
ჰიპერფოსფატემიის დროს: კალციუმის აცეტატი ან კარბონატი საჭმლის მიღებისას — საწყისი დოზა 500–1000 მგ ელემენტარული კალციუმი ყოველ ჭამაზე. მთლიანი კალციუმის დოზა არ უნდა აღემატებოდეს 1500 მგ/დღე ელემენტარულ კალციუმს ჰიპერკალციემიის რისკის გამო (EMA SmPC).
დოზის კორექცია საჭირო არ არის, თუმცა D ვიტამინის ჰიდროქსილაციის დარღვევისას კალციუმის აბსორბცია შეიძლება შემცირდეს.
კალციუმის აბსორბცია ხდება ძირითადად წვრილ ნაწლავში — თორმეტგოჯა და მარხილ ნაწლავში. აბსორბციის ორი მექანიზმი არსებობს:
ბიოშეღწევადობა შეადგენს დაახლოებით 25–35% და დამოკიდებულია D ვიტამინის სტატუსზე, კუჭის pH-ზე, საკვების თანაარსებობაზე და მიღებულ დოზაზე. კალციუმის კარბონატი უკეთ შეიწოვება მჟავე გარემოში (საკვებთან ერთად), ხოლო ციტრატი — pH-ის მიუხედავად.
სისხლის პლაზმაში კალციუმის ნორმალური კონცენტრაცია შეადგენს 2,2–2,6 მმოლ/ლ. არსებობს სამი ფორმით:
კალციუმი გამოიყოფა ძირითადად თირკმელებით (გლომერულური ფილტრაცია და ტუბულარული რეაბსორბცია 98–99%), ასევე ნაწლავებითა და ოფლით. დღიური რენალური ექსკრეცია ნორმაში შეადგენს 2,5–7,5 მმოლ/24სთ (BNF 87).
ინტრავენური შეყვანის დროს შესაძლოა: სიცხის შეგრძნება, ჰიპოტენზია, ბრადიკარდია, პერიფერიული ვაზოდილატაცია (EMA SmPC).
მკურნალობის პერიოდში რეკომენდებულია სისხლში კალციუმის პერიოდული მონიტორინგი, განსაკუთრებით თირკმლის უკმარისობისა და D ვიტამინის მაღალი დოზებით მკურნალობისას (BNF 87).
კალციუმი უსაფრთხოა ორსულობის პერიოდში რეკომენდებულ დოზებში. ორსულ ქალებში კალციუმის მოთხოვნილება იზრდება — რეკომენდებულია 1000–1300 მგ/დღე ელემენტარული კალციუმი. WHO-ს გაიდლაინის თანახმად, კალციუმის სუპლემენტაცია (1500–2000 მგ/დღე) რეკომენდებულია პრეეკლამფსიის პროფილაქტიკისთვის ქალებში, რომლებსაც აქვთ კვებითი კალციუმის დაბალი მიღება.
FDA კატეგორია: A/C (დოზის მიხედვით — ფიზიოლოგიური დოზები უსაფრთხოა, ხოლო ჭარბი მიღება პოტენციურად მავნეა).
კალციუმი გადადის დედის რძეში და წარმოადგენს ახალშობილისთვის აუცილებელ ნუტრიენტს. მეძუძური დედის მოთხოვნილება — 1000–1300 მგ/დღე. რეკომენდებულ დოზებში კალციუმის პრეპარატები უსაფრთხოა ლაქტაციის პერიოდში (BNF 87).
საქართველოს ფარმაცევტულ ბაზარზე კალციუმის შემცველი პრეპარატები ხელმისაწვდომია სხვადასხვა ფორმით:
კალციუმის გლუკონატის საინექციო ფორმები ხელმისაწვდომია საავადმყოფოებში ჰიპოკალციემიის მწვავე მკურნალობისთვის.
კალციუმის კარბონატი უკეთ შეიწოვება საჭმელთან ერთად, ამიტომ რეკომენდებულია მისი მიღება ძირითად კვებასთან ერთად. კალციუმის ციტრატი შეიძლება მიღებულ იქნას ნებისმიერ დროს. დოზის გაყოფა (500 მგ-ზე ნაკლები ერთ მიღებაზე) აუმჯობესებს აბსორბციას. საღამოს მიღება შეიძლება ხელსაყრელი იყოს, რადგან ძვლის რეზორბცია უფრო აქტიურია ღამით (BNF 87).
არა, კალციუმი მნიშვნელოვნად ამცირებს რკინის აბსორბციას. რეკომენდებულია მათი მიღება მინიმუმ 2 საათიანი ინტერვალით. მაგალითად, რკინა დილით უზმოზე, ხოლო კალციუმი — ნაშუადღევს ან საღამოს.
კალციუმის დეფიციტის ადრეული სიმპტომებია: კუნთების კრამპები, თითებისა და ტუჩების გაოხრება (პარესთეზია), ფრჩხილების მტვრევადობა, დაღლილობა. მძიმე ჰიპოკალციემიის დროს შეიძლება განვითარდეს ტეტანია, ლარინგოსპაზმი, კრუნჩხვები და კარდიალური არითმიები.
კალციუმის კარბონატი შეიცავს მეტ ელემენტარულ კალციუმს (40% vs 21%), უფრო იაფია და ხელმისაწვდომია, მაგრამ მოითხოვს კუჭის მჟავე გარემოს აბსორბციისთვის. კალციუმის ციტრატი უკეთ შეიწოვება აქლორჰიდრიისას, პროტონული ტუმბოს ინჰიბიტორების მიღებისას და არ იწვევს ისეთ ხშირად ყაბზობას. პაციენტებში, რომლებიც იღებენ ანტაციდებს ან PPI-ებს, სასურველია ციტრატის ფორმა (NICE NG136).
ელემენტარული კალციუმის ზედა უსაფრთხო ზღვარი მოზრდილებისთვის შეადგენს 2500 მგ/დღე (19–50 წ.) და 2000 მგ/დღე (>50 წ.). ამ დოზის გადაჭარბება ზრდის ჰიპერკალციემიის, ნეფროლითიაზისა და მილკ-ალკალი სინდრომის რისკს. საკვებიდან მიღებული კალციუმიც გასათვალისწინებელია მთლიან დოზაში (WHO Model List).
დიახ, D ვიტამინი მნიშვნელოვნად აუმჯობესებს კალციუმის ნაწლავურ აბსორბციას. D ვიტამინის დეფიციტის დროს კალციუმის აბსორბცია შეიძლება შემცირდეს 10–15%-მდე. რეკომენდებულია კალციუმის კომბინაცია 800–2000 სე/დღე D₃ ვიტამინთან, განსაკუთრებით ხანდაზმულებში და ოსტეოპოროზის პროფილაქტიკისთვის (NICE NG136).