Betaserc · INN
Betaserc (Betaserc) ხელმისაწვდომია საქართველოში 4 ბრენდის სახით. ქვემოთ მოცემული პროდუქტების ანოტაციები გადამოწმებულია ავტორიტეტული საერთაშორისო წყაროებიდან (BNF, EMA SmPC, NICE, DrugBank, WHO ATC) და ლოკალიზებულია ქართული ფარმაცევტული ბაზრისთვის.
ბეტაჰისტინი (Betahistine) წარმოადგენს ჰისტამინის სტრუქტურულ ანალოგს, რომელიც გამოიყენება მენიერის დაავადებისა და ვესტიბულური წარმოშობის თავბრუსხვევის სამკურნალოდ. პრეპარატი მოქმედებს როგორც H1 რეცეპტორების ნაწილობრივი აგონისტი და H3 რეცეპტორების ანტაგონისტი, რითაც აუმჯობესებს შიგა ყურის მიკროცირკულაციას და ამცირებს ენდოლიმფურ წნევას. ბეტაჰისტინი ეფექტურად ამცირებს თავბრუსხვევის შეტევების სიხშირესა და ინტენსივობას, აგრეთვე ამცირებს ყურში ხმაურსა და სმენის დაქვეითებას. საქართველოში პრეპარატი ხელმისაწვდომია სხვადასხვა ბრენდის სახით, მათ შორის ორიგინალური ბეტასერკი და გენერიკული პრეპარატები. სტანდარტული დოზაა 16–48 მგ დღეში, გაყოფილი 2–3 მიღებად. პრეპარატი ზოგადად კარგად აიტანება, ხოლო ყველაზე ხშირი გვერდითი ეფექტებია გასტროინტესტინალური დარღვევები.
ბეტაჰისტინის დიჰიდროქლორიდი (Betahistine dihydrochloride, INN: Betahistine) არის ჰისტამინის სინთეზური ანალოგი, რომელიც მიეკუთვნება ანტივერტიგინოზულ პრეპარატთა ჯგუფს (ATC კოდი: N07CA01). პრეპარატი პირველად სინთეზირდა 1941 წელს, ხოლო კლინიკურ პრაქტიკაში გამოყენება დაიწყო 1960-იანი წლებიდან მენიერის სინდრომის სამკურნალოდ (BNF 87).
ქიმიურად ბეტაჰისტინი წარმოადგენს 2-(2-მეთილამინოეთილ)პირიდინს — ჰისტამინის მოლეკულის მოდიფიცირებულ ვარიანტს, სადაც იმიდაზოლის რგოლი ჩანაცვლებულია პირიდინით. ეს სტრუქტურული თავისებურება განაპირობებს პრეპარატის უნიკალურ ფარმაკოლოგიურ პროფილს — ჰისტამინის H1 და H3 რეცეპტორებზე შერჩევით მოქმედებას.
ბეტაჰისტინი ევროპაში ფართოდ გამოიყენება და შეტანილია მრავალი ქვეყნის ეროვნულ ფორმულარებში. აშშ-ის FDA-ს მიერ პრეპარატი დამტკიცებული არ არის, თუმცა ევროპის წამლის სააგენტომ (EMA) აღიარა მისი ეფექტურობა მენიერის დაავადების სამკურნალოდ (EMA SmPC). WHO-ს მოდელურ სიაში პრეპარატი არ არის შეტანილი, მაგრამ იგი ფართოდ მოხვედრილია ევროპის ესენციალურ წამალთა ჩამონათვალებში.
საქართველოში ბეტაჰისტინი ხელმისაწვდომია ორიგინალური ბრენდის — ბეტასერკის სახით, აგრეთვე მრავალი გენერიკული პრეპარატით. იგი ერთ-ერთი ყველაზე ხშირად დანიშნული პრეპარატია ვესტიბულური დარღვევების დროს ოტორინოლარინგოლოგებისა და ნევროლოგების მიერ.
ბეტაჰისტინის მოქმედების მექანიზმი მრავალმხრივია და მოიცავს ჰისტამინის რეცეპტორების რამდენიმე ქვეტიპზე ზემოქმედებას:
ბეტაჰისტინის უმთავრესი ფარმაკოლოგიური ეფექტი დაკავშირებულია ჰისტამინის H3 რეცეპტორების ანტაგონიზმთან. H3 რეცეპტორები წარმოადგენენ პრესინაფსურ ავტორეცეპტორებს, რომლებიც მონაწილეობენ ჰისტამინის სინთეზისა და გამოთავისუფლების ნეგატიური უკუკავშირის რეგულაციაში. ბეტაჰისტინი ბლოკავს ამ რეცეპტორებს, რის შედეგადაც იზრდება ენდოგენური ჰისტამინის გამოთავისუფლება ვესტიბულურ ბირთვებში და კოქლეარულ სტრუქტურებში (EMA SmPC).
H3 რეცეპტორების ბლოკადა ასევე აძლიერებს სხვა ნეიროტრანსმიტერების — სეროტონინის, ნორეპინეფრინის და აცეტილქოლინის — გამოთავისუფლებას ცენტრალურ ნერვულ სისტემაში, რაც ხელს უწყობს ვესტიბულური კომპენსაციის პროცესს.
ბეტაჰისტინი წარმოადგენს H1 რეცეპტორების სუსტ ნაწილობრივ აგონისტს. ეს მოქმედება იწვევს შიგა ყურის პრეკაპილარული სფინქტერების რელაქსაციას, რაც აუმჯობესებს კოქლეარულ და ვესტიბულურ მიკროცირკულაციას. გაძლიერებული სისხლის მიმოქცევა ხელს უწყობს ენდოლიმფის ჭარბი წარმოქმნის შემცირებას და ენდოლიმფური ჰიდროპსის რეგრესიას — პათოფიზიოლოგიურ მექანიზმს, რომელიც მენიერის დაავადების საფუძვლად ითვლება.
ცენტრალურ ნერვულ სისტემაში ბეტაჰისტინი მოქმედებს ვესტიბულურ ბირთვებზე (nucleus vestibularis), სადაც ამცირებს ნეირონთა სპონტანურ აქტივობას. ეს ეფექტი ხელს უწყობს ვესტიბულური ფუნქციის ნორმალიზაციას და ამცირებს პათოლოგიური ვესტიბულური სიგნალების გენერაციას, რაც კლინიკურად გამოიხატება თავბრუსხვევის ეპიზოდების სიხშირისა და ხანგრძლივობის შემცირებით.
ბეტაჰისტინი ამცირებს ენდოლიმფის წარმოქმნას endo-lymphatic sac-ის დონეზე და ხელს უწყობს ენდოლიმფის რეაბსორბციას, რაც ამცირებს ენდოლიმფურ ჰიდროპსს — მენიერის დაავადების ძირითად პათომორფოლოგიურ სუბსტრატს.
ბეტაჰისტინი ნაჩვენებია შემდეგი მდგომარეობების სამკურნალოდ:
პრეპარატის ძირითადი ჩვენებაა მენიერის დაავადება — შიგა ყურის ქრონიკული დაავადება, რომელიც ხასიათდება განმეორებადი ვერტიგოს (თავბრუსხვევის) შეტევებით, სენსორინერვული სმენის დაკარგვით, ყურში ხმაურით (ტინიტუსი) და ყურში სავსეობის შეგრძნებით. ბეტაჰისტინი ამცირებს შეტევების სიხშირეს, ხანგრძლივობასა და ინტენსივობას (BNF 87). გრძელვადიანი მკურნალობა (3–6 თვე და მეტი) რეკომენდებულია ოპტიმალური ეფექტის მისაღწევად.
ბეტაჰისტინი ეფექტურია ვესტიბულური წარმოშობის თავბრუსხვევის სამკურნალოდ, მათ შორის:
ბეტაჰისტინი ხშირად ინიშნება ყურში ხმაურის (ტინიტუსის) სასიმპტომო მკურნალობისთვის, განსაკუთრებით მენიერის დაავადებასთან ასოცირებული ტინიტუსის დროს. პრეპარატის ეფექტურობა იზოლირებული ტინიტუსის დროს ნაკლებად დამტკიცებულია (NICE guidance).
მენიერის დაავადებასთან დაკავშირებული სმენის დაქვეითების პროგრესირების შენელება — ბეტაჰისტინის გრძელვადიანი გამოყენება შეიძლება ხელს უწყობდეს სმენის ფუნქციის შენარჩუნებას კოქლეარული მიკროცირკულაციის გაუმჯობესების გზით.
შენიშვნა: უნდა აღინიშნოს, რომ NICE-ის უახლესი რეკომენდაციების მიხედვით, ბეტაჰისტინის ეფექტურობის მტკიცებულებათა ბაზა შეზღუდულია და ზოგიერთი კვლევა (მაგალითად, BEMED კვლევა) აჩვენებს პრეპარატის ეფექტურობის პლაცებოსთან თანაბარობას მენიერის დაავადების დროს. მიუხედავად ამისა, კლინიკურ პრაქტიკაში ბეტაჰისტინი ფართოდ გამოიყენება და მრავალი პაციენტი აღნიშნავს სუბიექტურ გაუმჯობესებას.
მენიერის დაავადებისა და ვესტიბულური ვერტიგოს სტანდარტული დოზირება (EMA SmPC):
დოზირების სქემები ხელმისაწვდომი პრეპარატების მიხედვით:
პრეპარატი მიიღება საკვებთან ერთად ან მის შემდეგ, რათა მინიმუმამდე შემცირდეს გასტროინტესტინალური გვერდითი ეფექტები.
ბეტაჰისტინი რეკომენდებული არ არის 18 წლამდე ასაკის პაციენტებში ეფექტურობისა და უსაფრთხოების მონაცემების არასაკმარისობის გამო (BNF 87).
ხანდაზმულ პაციენტებში, როგორც წესი, დოზის კორექცია არ არის საჭირო. თუმცა რეკომენდებულია მკურნალობის დაწყება მინიმალური ეფექტური დოზით.
მსუბუქი და ზომიერი თირკმლის უკმარისობის დროს დოზის კორექცია ჩვეულებრივ არ არის საჭირო. მძიმე თირკმლის უკმარისობის შემთხვევაში (GFR <30 მლ/წთ) რეკომენდებულია სიფრთხილე და დოზის შემცირება ექიმის მითითებით.
ღვიძლის უკმარისობის დროს სპეციფიკური დოზირების რეკომენდაციები არ არსებობს. მძიმე ჰეპატოცელულარული დაავადების დროს საჭიროა სიფრთხილით გამოყენება.
კლინიკური ეფექტი ჩვეულებრივ ვითარდება მკურნალობის დაწყებიდან 2–4 კვირაში. ოპტიმალური ეფექტის მიღწევა შეიძლება მოითხოვოს 2–3 თვიანი უწყვეტი მკურნალობა. მენიერის დაავადების დროს რეკომენდებულია გრძელვადიანი მკურნალობა (6–12 თვე და მეტი), ექიმთან რეგულარული კონსულტაციით.
ბეტაჰისტინი პერორალური მიღების შემდეგ სწრაფად და თითქმის სრულად შეიწოვება კუჭ-ნაწლავის ტრაქტიდან. ბიოშეღწევადობა მაღალია. პლაზმაში მაქსიმალური კონცენტრაცია (Tmax) მიიღწევა მიღებიდან დაახლოებით 1 საათში. საკვების მიღება ოდნავ აგვიანებს, მაგრამ არ ამცირებს აბსორბციის ხარისხს (EMA SmPC).
ბეტაჰისტინი ხასიათდება ფართო განაწილებით ორგანიზმში. პრეპარატი აღწევს ჰემატოენცეფალურ ბარიერს, რაც განაპირობებს მის ცენტრალურ ეფექტებს ვესტიბულურ ბირთვებზე. პლაზმის ცილებთან შეკავშირების ხარისხი დაბალია (5%-ზე ნაკლები).
ბეტაჰისტინი განიცდის ინტენსიურ პრესისტემურ მეტაბოლიზმს (first-pass effect). ძირითადი მეტაბოლიტია 2-პირიდილაცეტის მჟავა (2-PAA), რომელიც ფარმაკოლოგიურად არააქტიურია. მეტაბოლიზმი ხორციელდება მონოამინოქსიდაზას (MAO) და დიამინოქსიდაზას ფერმენტების მეშვეობით. CYP450 ფერმენტული სისტემა მეტაბოლიზმში მნიშვნელოვან როლს არ ასრულებს.
ბეტაჰისტინი და მისი მეტაბოლიტები ძირითადად გამოიყოფა თირკმელებით შარდის გზით. დოზის დაახლოებით 85–90% გამოიყოფა 24 საათის განმავლობაში 2-PAA-ს სახით. ნახევარგამოყოფის პერიოდი (t½) შეადგენს დაახლოებით 3–4 საათს.
ბეტაჰისტინი ზოგადად კარგად აიტანება. გვერდითი ეფექტების პროფილი შემდეგია:
პოსტმარკეტინგული მეთვალყურეობის პერიოდში დამატებით აღინიშნა:
პრაქტიკული რჩევები: გვერდითი ეფექტების მინიმიზაციისათვის რეკომენდებულია პრეპარატის მიღება საკვებთან ერთად, მკურნალობის დაწყება დაბალი დოზით და თანდათანობითი ტიტრაცია. პაციენტებს, რომლებსაც პეპტიური წყლულის ანამნეზი აქვთ, განსაკუთრებული მეთვალყურეობა ესაჭიროებათ.
ბეტაჰისტინის ცნობილი კლინიკურად მნიშვნელოვანი წამლის ურთიერთქმედებების რაოდენობა შედარებით მცირეა, რაც ნაწილობრივ განპირობებულია CYP450 ფერმენტული სისტემის მეტაბოლიზმში მინიმალური მონაწილეობით.
ბეტაჰისტინის გამოყენება ორსულობის პერიოდში ადეკვატურად შესწავლილი არ არის. ცხოველებზე ჩატარებული კვლევები არ აჩვენებს პირდაპირ ან არაპირდაპირ მავნე ზემოქმედებას რეპროდუქციულ ფუნქციაზე, მაგრამ ადამიანებში მონაცემები არასაკმარისია (EMA SmPC).
FDA-ს ორსულობის კატეგორია ოფიციალურად არ არის მინიჭებული (პრეპარატი აშშ-ში არ არის დამტკიცებული). ევროპული რეკომენდაციების თანახმად, ბეტაჰისტინის გამოყენება ორსულობის პერიოდში რეკომენდებული არ არის, თუ მოსალოდნელი სარგებელი არ აღემატება პოტენციურ რისკს ნაყოფისათვის. განსაკუთრებული სიფრთხილეა საჭირო ორსულობის I ტრიმესტრში.
უცნობია, გამოიყოფა თუ არა ბეტაჰისტინი ან მისი მეტაბოლიტები დედის რძეში. ძუძუთი კვების პერიოდში ბეტაჰისტინის გამოყენება რეკომენდებული არ არის. საჭიროების შემთხვევაში ექიმმა უნდა შეაფასოს სარგებელი/რისკის თანაფარდობა და გადაწყვიტოს ძუძუთი კვების შეწყვეტის ან პრეპარატის გამოყენების საკითხი (BNF 87).
საქართველოს ფარმაცევტულ ბაზარზე ბეტაჰისტინი ხელმისაწვდომია შემდეგი ბრენდებისა და დოზირებების სახით:
ასევე ხელმისაწვდომია კომბინირებული პრეპარატი არლევერტი (ბეტაჰისტინი 40 მგ + ცინნარიზინი 20 მგ).
ბეტაჰისტინის კლინიკური ეფექტი, როგორც წესი, იჩენს თავს მკურნალობის დაწყებიდან 1–2 კვირის შემდეგ, თუმცა სრული თერაპიული ეფექტის მისაღწევად შეიძლება საჭირო გახდეს 2–3 თვიანი რეგულარული მიღება. მენიერის დაავადების დროს რეკომენდებულია მინიმუმ 3 თვიანი მკურნალობა, სანამ ეფექტურობის შეფასება მოხდება. მნიშვნელოვანია, რომ პრეპარატი მუდმივად, ყოველდღიურად მიიღებოდეს და არა მხოლოდ შეტევების დროს.
მკაცრი უკუჩვენება ალკოჰოლთან ერთად მიღებისთვის არ არსებობს, თუმცა ალკოჰოლის მოხმარება არ არის რეკომენდებული. ალკოჰოლი თავად უარყოფითად მოქმედებს ვესტიბულურ სისტემაზე და შეიძლება გააძლიეროს თავბრუსხვევა, რაც ამცირებს ბეტაჰისტინის თერაპიულ ეფექტს. გარდა ამისა, ალკოჰოლი შეიძლება გაზარდოს გასტროინტესტინალური გვერდითი ეფექტების რისკი.
ჩვეულებრივ ბეტაჰისტინი არ იწვევს მნიშვნელოვან სედაციას ან ძილიანობას, რაც განასხვავებს მას ბევრი სხვა ანტივერტიგინოზული პრეპარატისგან (მაგალითად, დიმენჰიდრინატი, მეკლიზინი). თუმცა ინდივიდუალურ შემთხვევებში შეიძლება აღინიშნოს მსუბუქი სედაცია. ტრანსპორტის მართვა და მექანიზმებთან მუშაობა ჩვეულებრივ შეიძლება, მაგრამ მკურნალობის დასაწყისში რეკომენდებულია სიფრთხილე.
სხვადასხვა დოზირების ფორმა საშუალებას აძლევს ექიმს ინდივიდუალურად შეარჩიოს ოპტიმალური დოზა. 8 მგ-იანი ტაბლეტები ჩვეულებრივ გამოიყენება მკურნალობის დაწყებისას ან დაბალი დოზით თერაპიისას (8 მგ × 3/დღეში = 24 მგ/დღეში). 16 მგ-იანი ტაბლეტები შუალედურ დოზას უზრუნველყოფს (16 მგ × 3/დღეში = 48 მგ/დღეში). 24 მგ-იანი ტაბლეტები კომფორტულია 2-ჯერადი მიღების რეჟიმისთვის (24 მგ × 2/დღეში = 48 მგ/დღეში). აქტიური ნივთიერება ყველა ვარიანტში ერთი და იგივეა — ბეტაჰისტინის დიჰიდროქლორიდი.
ბეტაჰისტინი არ იწვევს ფიზიკურ დამოკიდებულებას და მისი მიღების შეწყვეტა, როგორც წესი, მოხსნის სინდრომს არ ახლავს. თუმცა მკურნალობის თვითნებურად შეწყვეტა არ არის რეკომენდებული, რადგან ეს შეიძლება გამოიწვიოს ვერტიგოს შეტევების განახლება. მკურნალობის ხანგრძლივობა და შეწყვეტა უნდა განისაზღვროს მკურნალი ექიმის მიერ, კლინიკური მდგომარეობის შეფასების საფუძველზე.
არა. ბეტაჰისტინი ეფექტურია ძირითადად ვესტიბულური (პერიფერიული) წარმოშობის თავბრუსხვევის დროს, განსაკუთრებით მენიერის დაავადებასთან ასოცირებული ვერტიგოს შემთხვევაში. ცენტრალური წარმოშობის თავბრუსხვევის (ცერებროვასკულური პათოლოგია, სიმსივნეები), ორთოსტატიკური ჰიპოტენზიით გამოწვეული თავბრუსხვევის ან ფსიქოგენური თავბრუსხვევის დროს პრეპარატი ნაკლებად ეფექტურია. ამიტომ თავბრუსხვევის მიზეზის დადგენა აუცილებელია ადეკვატური მკურნალობის დანიშვნამდე.