Benzoyl peroxide · INN
ბენზოილის პეროქსიდი (Benzoyl peroxide) ხელმისაწვდომია საქართველოში 2 ბრენდის სახით. ქვემოთ მოცემული პროდუქტების ანოტაციები გადამოწმებულია ავტორიტეტული საერთაშორისო წყაროებიდან (BNF, EMA SmPC, NICE, DrugBank, WHO ATC) და ლოკალიზებულია ქართული ფარმაცევტული ბაზრისთვის.
ბენზოილის პეროქსიდი (Benzoyl peroxide) არის ტოპიკური ანტიმიკრობული და კერატოლიზური პრეპარატი, რომელიც პირველი რიგის თერაპიად გამოიყენება მსუბუქიდან საშუალო სიმძიმის აკნეს (ჩვეულებრივი მუწუკების) სამკურნალოდ. პრეპარატი ბაქტერიციდულ მოქმედებას ახდენს Cutibacterium acnes-ზე (ყოფილი Propionibacterium acnes), ამცირებს კომედონების წარმოქმნას და აქვს მსუბუქი ანთების საწინააღმდეგო ეფექტი. ხელმისაწვდომია 2,5%-დან 10%-მდე კონცენტრაციებით გელის, კრემის და ლოსიონის ფორმით. მნიშვნელოვანი უპირატესობაა ის, რომ ბენზოილის პეროქსიდის მიმართ ბაქტერიული რეზისტენტობა არ ვითარდება, რაც მას განასხვავებს ტოპიკური ანტიბიოტიკებისგან. საქართველოში ხელმისაწვდომია გელის ფორმით (ბენზოქსიდი 5%). გვერდითი ეფექტებიდან ყველაზე ხშირია კანის გაღიზიანება, სიმშრალე და აქერცვლა, რომლებიც, როგორც წესი, დროებითია.
ბენზოილის პეროქსიდი (Benzoyl peroxide, BPO) არის ორგანული პეროქსიდი, რომელიც ფარმაკოლოგიურად მიეკუთვნება ტოპიკური ანტიმიკრობული და კერატოლიზური საშუალებების კლასს. ATC კლასიფიკაციით იგი შედის D10AE01 ჯგუფში — აკნეს საწინააღმდეგო პრეპარატები, პეროქსიდები (WHO ATC/DDD Index).
პრეპარატის ისტორია რამდენიმე ათწლეულს მოიცავს. ბენზოილის პეროქსიდი თავდაპირველად სამრეწველო ქიმიაში გამოიყენებოდა როგორც პოლიმერიზაციის ინიციატორი და ფქვილის გამათეთრებელი აგენტი. დერმატოლოგიაში მისი გამოყენება 1960-იანი წლებიდან დაიწყო, როდესაც აღმოაჩინეს მისი ანტიბაქტერიული აქტივობა აკნეს გამომწვევ ბაქტერიებზე. 1980-იან წლებში FDA-მ აღიარა იგი როგორც უსაფრთხო და ეფექტური OTC (ურეცეპტო) პრეპარატი აკნეს სამკურნალოდ.
დღეს ბენზოილის პეროქსიდი შეტანილია ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის აუცილებელი მედიკამენტების ნუსხაში (WHO Model List of Essential Medicines, 2023) და წარმოადგენს აკნეს თერაპიის ქვაკუთხედს როგორც მონოთერაპიის, ისე კომბინირებული მკურნალობის სახით. იგი ხშირად გამოიყენება ტოპიკურ ანტიბიოტიკებთან (კლინდამიცინი, ერითრომიცინი) ან რეტინოიდებთან (ადაპალენი) კომბინაციაში (NICE NG198, 2021).
ქიმიურად ბენზოილის პეროქსიდი არის დიბენზოილპეროქსიდი — თეთრი კრისტალური ნივთიერება, რომელიც წყალში უხსნადია, მაგრამ ლიპოფილურია, რაც უზრუნველყოფს კანის ცხიმოვან ჯირკვლებში შეღწევას.
ბენზოილის პეროქსიდის ფარმაკოლოგიური მოქმედება რამდენიმე მექანიზმზეა დაფუძნებული:
კანზე აპლიკაციის შემდეგ ბენზოილის პეროქსიდი იშლება და წარმოქმნის თავისუფალ ჟანგბადის რადიკალებს — ბენზოილოქსი რადიკალებს და რეაქტიულ ჟანგბადის ფორმებს (ROS). ეს თავისუფალი რადიკალები ბაქტერიციდულ მოქმედებას ახდენენ Cutibacterium acnes-ზე — ანაერობულ ბაქტერიაზე, რომელიც აკნეს პათოგენეზში ცენტრალურ როლს თამაშობს. ოქსიდაციური სტრესი იწვევს ბაქტერიული მემბრანის, ცილების და დნმ-ის დაზიანებას, რაც ბაქტერიის სიკვდილით მთავრდება (BNF 87).
მნიშვნელოვანი თავისებურებაა ის, რომ ბენზოილის პეროქსიდის ოქსიდაციური მექანიზმი არასპეციფიკურია — იგი არ მოქმედებს კონკრეტულ სამიზნეზე (ფერმენტზე ან რეცეპტორზე), რის გამოც ბაქტერიებს არ შეუძლიათ რეზისტენტობის განვითარება. ეს მას უპირატესობას ანიჭებს ტოპიკურ ანტიბიოტიკებთან შედარებით.
ბენზოილის პეროქსიდი ხელს უწყობს ფოლიკულის ეპითელიუმის რქოვანი შრის დესქვამაციას (აქერცვლას). ეს ეფექტი ხელს უშლის მიკროკომედონების ფორმირებას — აკნეს პირველადი მორფოლოგიური ელემენტის წარმოქმნას. კერატოლიზური მოქმედებით იგი ხსნის ცხიმოვანი ჯირკვლის სადინარის ობსტრუქციას.
პრეპარატი ამცირებს ცხიმოვან მჟავების კონცენტრაციას კანის ზედაპირზე, რადგან ბაქტერიული ლიპაზების ინჰიბირების შედეგად მცირდება ტრიგლიცერიდების ჰიდროლიზი თავისუფალ ცხიმოვან მჟავებად. ეს ირიბად ამცირებს ანთებით რეაქციას, რადგან თავისუფალი ცხიმოვანი მჟავები (განსაკუთრებით, პროპიონის მჟავა) ანთების მედიატორებია.
ბენზოილის პეროქსიდი მსუბუქად ამცირებს სებუმის (კანის ცხიმის) სეკრეციას, თუმცა ეს ეფექტი ნაკლებადაა გამოხატული რეტინოიდებთან ან ჰორმონალურ პრეპარატებთან შედარებით.
ბენზოილის პეროქსიდი გამოიყენება შემდეგი მდგომარეობების სამკურნალოდ:
ეს არის პრეპარატის ძირითადი ჩვენება. ბენზოილის პეროქსიდი ეფექტურია აკნეს ყველა ფორმის — კომედონური, პაპულო-პუსტულური და მსუბუქიდან საშუალო სიმძიმის ანთებითი აკნეს — სამკურნალოდ (NICE NG198).
მონოთერაპია: მსუბუქი აკნეს დროს (ძირითადად კომედონური ან მცირეოდენი პაპულო-პუსტულური გამონაყარი) ბენზოილის პეროქსიდი შეიძლება გამოყენებულ იქნას ერთადერთ პრეპარატად.
კომბინირებული თერაპია: საშუალო და მძიმე სიმძიმის აკნეს დროს იგი კომბინირდება:
ანტიბიოტიკრეზისტენტობის პრევენცია: NICE და ევროპული გაიდლაინები რეკომენდაციას იძლევიან ბენზოილის პეროქსიდის დამატებას ყველა შემთხვევაში, როდესაც ტოპიკური ან სისტემური ანტიბიოტიკი ინიშნება აკნეს სამკურნალოდ, რათა შემცირდეს C. acnes-ის ანტიბიოტიკრეზისტენტობის რისკი (NICE NG198, EMA SmPC).
ზოგიერთ შემთხვევაში დაბალი კონცენტრაციის (2,5%) ბენზოილის პეროქსიდი გამოიყენება როზაცეას პაპულო-პუსტულური ფორმის სამკურნალოდ, თუმცა ეს ოფიციალური ჩვენება არ არის და სიფრთხილეს მოითხოვს, რადგან როზაცეით დაავადებული კანი განსაკუთრებით მგრძნობიარეა.
ბენზოილის პეროქსიდი ზოგჯერ გამოიყენება ბაქტერიული ფოლიკულიტის ადიუვანტურ მკურნალობაში, განსაკუთრებით, როდესაც პრობლემა ანტიბიოტიკრეზისტენტული შტამებითაა გამოწვეული.
იშვიათად, ბენზოილის პეროქსიდი გამოიყენება ქრონიკული ტროფიკული წყლულების სამკურნალოდ მისი ანტიმიკრობული თვისებების გამო, თუმცა ეს ჩვენება სტანდარტულ პრაქტიკაში ფართოდ არ არის მიღებული.
აკნე ვულგარისი:
კლინიკური რჩევა: კვლევები აჩვენებს, რომ 2,5% კონცენტრაცია თითქმის ისეთივე ეფექტურია, როგორც 10%, მაგრამ ნაკლებ გაღიზიანებას იწვევს (J Am Acad Dermatol).
12 წლამდე ასაკის ბავშვებში ბენზოილის პეროქსიდის გამოყენება ზოგადად არ არის რეკომენდებული უსაფრთხოების მონაცემების არასაკმარისობის გამო, თუმცა ზოგიერთი გაიდლაინი ნებადართულად მიიჩნევს 2,5%-იან ფორმულაციას 9 წლის ასაკიდან ექიმის მეთვალყურეობით.
პრეპარატი ტოპიკურად გამოიყენება და სისტემურ აბსორბციას პრაქტიკულად არ განიცდის, ამიტომ თირკმლის ან ღვიძლის ფუნქციის მიხედვით დოზის კორექცია არ არის საჭირო (EMA SmPC).
ბენზოილის პეროქსიდი ტოპიკური აპლიკაციის შემდეგ კანში აბსორბციას განიცდის, მაგრამ ძალიან სწრაფად (წამებში-წუთებში) მეტაბოლიზდება ეპიდერმისშივე. კანში შეღწევის ხარისხი დამოკიდებულია ფორმულაციის ტიპზე (გელი > კრემი > ლოსიონი) და კონცენტრაციაზე. სისტემური აბსორბცია უმნიშვნელოა — აპლიკაციის ადგილას გამოყენებული დოზის 5%-ზე ნაკლები აბსორბირდება ეპიდერმისის მიღმა.
კანში ბენზოილის პეროქსიდი სწრაფად რედუცირდება ბენზოის მჟავად ციტეინის პეროქსიდაზას მეშვეობით. ბენზოის მჟავა ენდოგენური ნივთიერებაა, რომელიც ადამიანის ორგანიზმში ბუნებრივადაც გვხვდება (საკვები პროდუქტების კონსერვანტიც არის). შემდგომ ბენზოის მჟავა კონიუგირდება გლიცინთან ღვიძლში და წარმოქმნის ჰიპურის მჟავას.
ჰიპურის მჟავა გამოიყოფა თირკმელებით შარდთან ერთად. ეს მეტაბოლური გზა სწრაფი და ეფექტურია — სისტემაში კუმულაცია არ ხდება.
პრეპარატის ტოპიკური ნახევარგამოყოფის პერიოდი (კანიდან) პრაქტიკულად ვერ იზომება მისი სწრაფი მეტაბოლიზმის გამო. ბენზოის მჟავის სისტემური ნახევარგამოყოფის პერიოდი რამდენიმე საათია.
პრეპარატი კონცენტრირდება პილოსებაცეურ ერთეულში (თმის ფოლიკული + ცხიმოვანი ჯირკვალი), სადაც მისი თერაპიული ეფექტი ყველაზე მეტად არის საჭირო.
ტრეტინოინი (ყველა ტრანს-რეტინოის მჟავა): ბენზოილის პეროქსიდი ოქსიდაციის გზით ანადგურებს ტრეტინოინს, რის გამოც ამ ორი პრეპარატის ერთდროული (ერთი და იმავე დროს) აპლიკაცია კონტრაინდიცირებულია. თუ ორივე ინიშნება, რეკომენდებულია ტრეტინოინი საღამოს, ბენზოილის პეროქსიდი — დილით, ან სხვადასხვა დროს გამოყენება (BNF 87). აღსანიშნავია, რომ ადაპალენი (მესამე თაობის რეტინოიდი) სტაბილურია ბენზოილის პეროქსიდთან ერთად და ეფექტიანი ფიქსირებული კომბინაცია არსებობს.
ტოპიკური ანტიბიოტიკები (ერითრომიცინი, კლინდამიცინი): ბენზოილის პეროქსიდი შეთავსებადია ტოპიკურ კლინდამიცინთან და ერითრომიცინთან; ამ კომბინაციებმა აჩვენა ადიტიური ეფექტი. თუმცა ტოპიკური ანტიბიოტიკის მონოთერაპია (ბენზოილის პეროქსიდის გარეშე) არ არის რეკომენდებული რეზისტენტობის რისკის გამო (NICE NG198).
AHA/BHA მჟავები (გლიკოლის, სალიცილის მჟავა): ერთდროული გამოყენება ზრდის კანის გაღიზიანების რისკს. შესაძლებელია სხვადასხვა დროს გამოყენება სიფრთხილით.
იზოტრეტინოინი (სისტემური): ზოგიერთი დერმატოლოგი თავს არიდებს ბენზოილის პეროქსიდის ტოპიკურ გამოყენებას სისტემური იზოტრეტინოინის თერაპიის დროს, რადგან კანის ბარიერი უკვე მნიშვნელოვნად დასუსტებულია.
დაზონი (Dapsone) ტოპიკური: ერთდროული აპლიკაცია იწვევს კანის დროებით ყვითელ-ნარინჯისფერ შეფერვას. რეკომენდებულია სხვადასხვა დროს გამოყენება.
ბენზოილის პეროქსიდი FDA-ს ყოფილი კლასიფიკაციით მიეკუთვნებოდა კატეგორია C-ს (ცხოველებზე ჩატარებული კვლევები არ არის საკმარისი ან არასრულია, ადამიანებზე კონტროლირებული კვლევები არ ჩატარებულა).
პრაქტიკაში: ტოპიკური ბენზოილის პეროქსიდი განიხილება როგორც შედარებით უსაფრთხო პრეპარატი ორსულობის პერიოდში, რადგან სისტემური აბსორბცია მინიმალურია და მეტაბოლიტი (ბენზოის მჟავა) ენდოგენური ნივთიერებაა. ACOG და ბრიტანული გაიდლაინები (BAD, BNF 87) ნებადართულად მიიჩნევენ ბენზოილის პეროქსიდის გამოყენებას ორსულობის პერიოდში, თუ კლინიკური სარგებელი გადაწონის პოტენციურ რისკს.
ბენზოილის პეროქსიდის გამოყენება ძუძუთი კვების პერიოდში ნებადართულია, თუ პრეპარატი არ აპლიკირდება ძუძუს არეალზე. სისტემური აბსორბცია უმნიშვნელოა და დედის რძეში კლინიკურად მნიშვნელოვანი კონცენტრაციით გადასვლა პრაქტიკულად გამორიცხულია (EMA SmPC).
საქართველოს ფარმაცევტულ ბაზარზე ბენზოილის პეროქსიდი ხელმისაწვდომია შემდეგი ფორმით:
პაციენტებმა უნდა გაითვალისწინონ, რომ საქართველოში ხელმისაწვდომი ფიქსირებული კომბინაციები (ადაპალენი/ბენზოილის პეროქსიდი, კლინდამიცინი/ბენზოილის პეროქსიდი) შესაძლოა სხვა ბრენდული სახელწოდებით მოიძებნოს. კონსულტაცია გაიარეთ ფარმაცევტთან ან დერმატოლოგთან.
ბაქტერიციდული ეფექტი იწყება აპლიკაციიდან რამდენიმე საათში, მაგრამ კლინიკურად შესამჩნევი გაუმჯობესება ჩვეულებრივ 2-4 კვირაში ჩნდება. მაქსიმალური ეფექტი 8-12 კვირაში მიიღწევა. მნიშვნელოვანია, რომ მკურნალობის პირველ კვირებში აკნე შეიძლება დროებით გამწვავდეს — ეს ნორმალური პროცესია, რომელსაც „პარჯინგი" ჰქვია (BNF 87).
კლინიკური კვლევები აჩვენებს, რომ 2,5%-იანი ბენზოილის პეროქსიდი თითქმის ისეთივე ეფექტურია, როგორც 10%-იანი, მაგრამ მნიშვნელოვნად ნაკლებ გაღიზიანებას იწვევს. ამიტომ დერმატოლოგთა უმრავლესობა რეკომენდაციას იძლევა დაწყება დაბალი კონცენტრაციით (2,5%-5%) და საჭიროების შემთხვევაში კონცენტრაციის გაზრდას. საქართველოში ყველაზე ხელმისაწვდომია 5%-იანი ფორმულაცია.
ბენზოილის პეროქსიდი ოქსიდაციით ანადგურებს ტრეტინოინს (რეტინოის მჟავა), ამიტომ ეს ორი ნივთიერება ერთდროულად (ერთსა და იმავე დროს) არ უნდა წაესვას. გამოსავალია: BPO — დილით, რეტინოიდი — საღამოს. აღსანიშნავია, რომ ადაპალენი სტაბილურია ბენზოილის პეროქსიდთან ერთად.
დიახ, ბენზოილის პეროქსიდი ძლიერი ოქსიდანტია და შეიძლება შეუქცევადად გაათეთროს ან გაუფერულოს ტანსაცმელი, პირსახოცი, ბალიშის პირი და თმაც კი. რეკომენდებულია თეთრი ან ძველი ტანსაცმლის ტარება მკურნალობის პერიოდში და პრეპარატის სრული შეწოვამდე ქსოვილთან კონტაქტის თავიდან აცილება.
ბენზოილის პეროქსიდი შეიძლება გამოყენებულ იქნას ხანგრძლივად, რადგან მის მიმართ ბაქტერიული რეზისტენტობა არ ვითარდება. აკნე ქრონიკული მდგომარეობაა და ხშირად მოითხოვს მრავალთვიან ან მრავალწლიან შემანარჩუნებელ თერაპიას. NICE NG198 რეკომენდაციით, შემანარჩუნებელ თერაპიად შეიძლება გამოყენებულ იქნას ტოპიკური რეტინოიდი ან/და ბენზოილის პეროქსიდი.
ბენზოილის პეროქსიდი შეიძლება გამოყენებულ იქნას ნებისმიერი კანის ტიპზე, მაგრამ მუქი ფოტოტიპის (ფიცპატრიკის IV-VI) მქონე პირებში გაღიზიანებამ შეიძლება გამოიწვიოს პოსტანთებითი ჰიპერპიგმენტაცია. ამიტომ რეკომენდებულია დაბალი კონცენტრაციით (2,5%) დაწყება და თანდათანობითი გაზრდა. დამატენიანებელი კრემის პარალელური გამოყენება ამცირებს გაღიზიანების რისკს.