B-complex vitamins · INN
B-კომპლექსი (B-complex vitamins) ხელმისაწვდომია საქართველოში 2 ბრენდის სახით. ქვემოთ მოცემული პროდუქტების ანოტაციები გადამოწმებულია ავტორიტეტული საერთაშორისო წყაროებიდან (BNF, EMA SmPC, NICE, DrugBank, WHO ATC) და ლოკალიზებულია ქართული ფარმაცევტული ბაზრისთვის.
B ჯგუფის ვიტამინების კომპლექსი (B-complex vitamins) წარმოადგენს წყალში ხსნადი ვიტამინების ჯგუფს, რომელიც მოიცავს თიამინს (B1), რიბოფლავინს (B2), ნიაცინს (B3), პანტოთენის მჟავას (B5), პირიდოქსინს (B6), ბიოტინს (B7), ფოლის მჟავას (B9) და ციანოკობალამინს (B12). ეს ვიტამინები გადამწყვეტ როლს ასრულებენ უჯრედულ მეტაბოლიზმში, ენერგიის წარმოქმნაში, ნერვული სისტემის ფუნქციონირებაში და სისხლწარმოქმნაში. B-კომპლექსი ინიშნება ვიტამინების დეფიციტის პროფილაქტიკისა და მკურნალობისთვის, განსაკუთრებით არასრულფასოვანი კვების, ალკოჰოლიზმის, ორსულობის, ნეიროპათიებისა და ანემიების დროს. პრეპარატი ხელმისაწვდომია პერორალური და საინექციო ფორმებით. გვერდითი ეფექტები იშვიათია თერაპიულ დოზებში, თუმცა მაღალი დოზები შეიძლება იწვევდეს პერიფერიულ ნეიროპათიას (B6) ან სხვა გართულებებს.
B ჯგუფის ვიტამინების კომპლექსი ეკუთვნის წყალში ხსნადი ვიტამინების ფარმაკოლოგიურ კლასს (ATC კოდი: A11EA). ეს არის ესენციალური მიკროელემენტების ჯგუფი, რომლებსაც ადამიანის ორგანიზმი დამოუკიდებლად ვერ სინთეზირებს (B12-ის მცირე რაოდენობის ნაწლავური სინთეზის გარდა) და საკვებიდან ან დანამატებიდან მიღება სჭირდება (WHO Model List).
ისტორიულად, B ვიტამინები თავდაპირველად ერთ ნივთიერებად მიიჩნეოდა. 1910-იან წლებში იაპონელმა მეცნიერმა უმეტარო სუზუკიმ პირველად გამოყო ანტი-ბერიბერი ფაქტორი (თიამინი) ბრინჯის ქატოდან. შემდგომ ათწლეულებში თანდათანობით გაირკვა, რომ „ვიტამინი B" რეალურად რამდენიმე სხვადასხვა ქიმიური ნაერთისგან შედგება. XX საუკუნის 30-40-იან წლებში მოხდა ცალკეული B ვიტამინების იზოლაცია, სტრუქტურის დადგენა და სინთეზი.
B-კომპლექსის შემადგენლობა, როგორც წესი, მოიცავს რვა ძირითად ვიტამინს:
B ვიტამინები შეტანილია ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის აუცილებელი მედიკამენტების ნუსხაში (WHO Model List) როგორც ინდივიდუალურად, ასევე კომბინირებული ფორმებით.
B ჯგუფის ვიტამინები მოქმედებენ როგორც კოენზიმები ან კოფაქტორები უჯრედული მეტაბოლიზმის ფუნდამენტურ ბიოქიმიურ რეაქციებში. თითოეული ვიტამინი სპეციფიკურ ფერმენტულ სისტემებში მონაწილეობს:
თიამინი (B1) — თიამინპიროფოსფატის (TPP) სახით მოქმედებს როგორც კოენზიმი პირუვატდეჰიდროგენაზას და ალფა-კეტოგლუტარატდეჰიდროგენაზას კომპლექსებში. ეს ფერმენტები კრებსის ციკლში ნახშირწყლების ოქსიდაციური დეკარბოქსილირებისთვის აუცილებელია. ასევე მონაწილეობს ტრანსკეტოლაზას რეაქციაში პენტოზოფოსფატურ გზაზე (BNF 87).
რიბოფლავინი (B2) — ფლავინმონონუკლეოტიდის (FMN) და ფლავინადენინდინუკლეოტიდის (FAD) პრეკურსორია. ეს კოენზიმები მონაწილეობენ ოქსიდაცია-აღდგენით რეაქციებში, მათ შორის მიტოქონდრიულ ელექტრონტრანსპორტის ჯაჭვში, ცხიმოვანი მჟავების ბეტა-ოქსიდაციასა და სხვა ფლავოპროტეინების ფუნქციონირებაში.
ნიაცინი (B3) — გარდაიქმნება ნიკოტინამიდადენინდინუკლეოტიდად (NAD⁺) და მისი ფოსფორილირებული ფორმით (NADP⁺). ეს კოენზიმები მონაწილეობენ 400-ზე მეტ ფერმენტულ რეაქციაში, მათ შორის გლიკოლიზში, ციტრატის ციკლში და ლიპიდების მეტაბოლიზმში. NAD⁺ ასევე სუბსტრატია სირტუინებისა და PARP ფერმენტებისთვის, რომლებიც მონაწილეობენ დნმ-ის რეპარაციასა და უჯრედულ სიგნალიზაციაში.
პანტოთენის მჟავა (B5) — კოენზიმ A-ს (CoA) სინთეზისთვის აუცილებელი კომპონენტია. CoA გადამწყვეტ როლს ასრულებს აცეტილის ჯგუფის გადატანაში, ცხიმოვანი მჟავების სინთეზსა და ოქსიდაციაში, ასევე კრებსის ციკლის ფუნქციონირებაში.
პირიდოქსინი (B6) — პირიდოქსალ-5'-ფოსფატის (PLP) სახით მოქმედებს როგორც კოენზიმი 140-ზე მეტ ფერმენტულ რეაქციაში, უმეტესად ამინომჟავების მეტაბოლიზმში — ტრანსამინირება, დეკარბოქსილირება და რაცემიზაცია. ასევე მონაწილეობს ნეიროტრანსმიტერების (სეროტონინი, დოფამინი, GABA) სინთეზში და ჰემოგლობინის წარმოქმნაში (EMA SmPC).
ფოლის მჟავა (B9) — ტეტრაჰიდროფოლატის (THF) სახით მოქმედებს როგორც ერთნახშირბადიანი ჯგუფების გადამტანი ნუკლეოტიდების სინთეზში (პურინები, თიმიდილატი), რაც აუცილებელია დნმ-ის რეპლიკაციისა და უჯრედული დაყოფისთვის.
ციანოკობალამინი (B12) — კოფაქტორია მეთიონინსინთაზასა და მეთილმალონილ-CoA მუტაზას ფერმენტებისთვის. მონაწილეობს ჰომოცისტეინის მეთიონინად გარდაქმნაში და მეთილმალონილ-CoA-ს სუქცინილ-CoA-დ იზომერიზაციაში, რაც მნიშვნელოვანია მიელინის სინთეზისა და ნერვული ქსოვილის ფუნქციონირებისთვის.
B-კომპლექსის ვიტამინები ინიშნება შემდეგი მდგომარეობებისა და დაავადებების დროს:
B ვიტამინების კომბინირებული დეფიციტის მკურნალობა და პროფილაქტიკა, განსაკუთრებით არასრულფასოვანი კვების, გახანგრძლივებული დიეტების ან მალაბსორბციის სინდრომების დროს (BNF 87). მონოდეფიციტის შემთხვევაში უპირატესობა ენიჭება შესაბამისი ცალკეული ვიტამინის დანიშვნას.
პერიფერიული ნეიროპათიის მკურნალობაში B ვიტამინები (განსაკუთრებით B1, B6, B12) ფართოდ გამოიყენება. დიაბეტური ნეიროპათია, ალკოჰოლური ნეიროპათია და სხვა პოლინეიროპათიები ხშირად ასოცირდება B ვიტამინების დეფიციტთან. ბენფოთიამინი (B1-ის ლიპოფილური წარმოებული) განსაკუთრებულ ეფექტურობას ავლენს დიაბეტური ნეიროპათიის დროს (NICE NG136).
მეგალობლასტური ანემია B12 და/ან ფოლის მჟავის დეფიციტის შედეგად — ერთ-ერთი კლასიკური ჩვენებაა. B6 დეფიციტით გამოწვეული სიდერობლასტური ანემიაც B-კომპლექსის დანიშვნის ჩვენებას წარმოადგენს.
ალკოჰოლზე დამოკიდებულების მქონე პაციენტებში B ვიტამინების, განსაკუთრებით თიამინის, დეფიციტი ხშირია. ვერნიკე-კორსაკოვის სინდრომის პროფილაქტიკისა და მკურნალობისთვის თიამინის მაღალდოზიანი თერაპია აუცილებელია, ხოლო B-კომპლექსი დამატებით ინიშნება თანმხლები დეფიციტების კორექციისთვის (BNF 87).
ორსულობის დროს გაზრდილი მოთხოვნილება B ვიტამინებზე, განსაკუთრებით ფოლის მჟავაზე (ნერვული მილის დეფექტების პროფილაქტიკა), B12-ზე და B6-ზე. პრეეკლამფსიისა და ორსულობის ტოქსიკოზის დროსაც გამოიყენება.
B-კომპლექსის დოზირება მნიშვნელოვნად განსხვავდება პრეპარატის ფორმულაციის, ჩვენებისა და პაციენტის ასაკის მიხედვით. ქვემოთ მოცემულია ზოგადი სახელმძღვანელო მითითებები:
პერორალურად: 1 ტაბლეტი/კაფსულა დღეში, კვებასთან ერთად. სტანდარტული ტაბლეტი ჩვეულებრივ შეიცავს:
ნეიროპათიების და გამოხატული დეფიციტის დროს დოზები მნიშვნელოვნად იზრდება. საინექციო ფორმა (B1+B6+B12): ინტრამუსკულარულად 1 ამპულა (ტიპიურად B1 100 მგ + B6 100 მგ + B12 1000 მკგ) დღეში 7–14 დღის განმავლობაში, შემდეგ კვირაში 2–3-ჯერ. გადასვლა პერორალურ ფორმაზე მდგომარეობის გაუმჯობესებისთანავე (EMA SmPC).
6 წელზე ზემოთ: მოზრდილთა დოზის ნახევარი ან სპეციალური პედიატრიული ფორმულაციები. 6 წლამდე ასაკის ბავშვებში — მხოლოდ ექიმის დანიშნულებით, ინდივიდუალური დოზირებით.
სტანდარტული დოზირება. B12-ის შეწოვის გაუარესების გათვალისწინებით, ხანდაზმულ პაციენტებში შეიძლება საჭირო გახდეს B12-ის უფრო მაღალი დოზა ან პარენტერალური შეყვანა.
წყალში ხსნადი ვიტამინები გამოიყოფა თირკმლებით, თუმცა თირკმლის ზომიერი უკმარისობის დროს დოზის კორექცია ჩვეულებრივ არ არის საჭირო. ჰემოდიალიზზე მყოფ პაციენტებში B ვიტამინების დანაკარგი მატულობს, ამიტომ სუპლემენტაცია რეკომენდებულია ყოველი დიალიზის შემდეგ (BNF 87).
მძიმე ღვიძლის უკმარისობის დროს ნიაცინის (B3) მაღალი დოზები სიფრთხილეს მოითხოვს ჰეპატოტოქსიურობის რისკის გამო. დანარჩენი B ვიტამინების დოზის კორექცია არ არის საჭირო.
B ვიტამინები ძირითადად წვრილ ნაწლავში შეიწოვება. B1, B2 და B6 შეიწოვება აქტიური ტრანსპორტით თორმეტგოჯა და ჯეჯუნუმის ნაწილში. B12-ის შეწოვა უნიკალურ მექანიზმს მოითხოვს — იგი ჭამისას კუჭის მჟავასთან და შინაგან ფაქტორთან (Castle-ის ფაქტორი) უკავშირდება, შემდეგ კი ილეუმის დისტალურ ნაწილში სპეციფიკური რეცეპტორებით შეიწოვება. ფოლის მჟავა ძირითადად ჯეჯუნუმში შეიწოვება. ბიოხელმისაწვდომობა ვარირებს: B1 — 3,7–5,3%, B12 — პერორალურად 1–5% (EMA SmPC).
B ვიტამინები ფართოდ ნაწილდება ორგანიზმის ქსოვილებში. B12 მნიშვნელოვანი რაოდენობით დეპონირდება ღვიძლში (მარაგი 2–5 წელიწადზე მეტი ხანგრძლივობისაა). სხვა B ვიტამინების მარაგები ორგანიზმში შეზღუდულია, რის გამოც რეგულარული მიწოდება აუცილებელია. ცილებთან შეკავშირება ვარირებს: B12 ტრანსკობალამინთან 70–90% უკავშირდება.
B ვიტამინები ღვიძლში მეტაბოლიზდება აქტიურ კოფერმენტულ ფორმებად. B1 → თიამინპიროფოსფატი; B2 → FMN და FAD; B6 → პირიდოქსალ-5'-ფოსფატი. ნიაცინი ღვიძლში მეთილირდება და ოქსიდირდება.
წყალში ხსნადი ვიტამინების ჭარბი რაოდენობა ძირითადად თირკმლებით გამოიყოფა. B6-ის ნახევარგამოყოფის პერიოდი 15–20 დღეა; B12-ის — ღვიძლიდან გამოყოფა ძალზე ნელია (ნახევარგამოყოფის პერიოდი ~400 დღე). თიამინის ნახევარგამოყოფის პერიოდი 9–18 დღეა. პიკური კონცენტრაცია პლაზმაში პერორალური მიღებიდან 1–4 საათში მიიღწევა.
თერაპიულ დოზებში B-კომპლექსი კარგად აიტანება, თუმცა მაღალი დოზების ხანგრძლივი მიღების დროს შესაძლებელია სხვადასხვა არასასურველი რეაქციების განვითარება.
B-კომპლექსის ვიტამინები მონაწილეობენ მრავალ მეტაბოლურ გზაში და რამდენიმე კლინიკურად მნიშვნელოვანი ურთიერთქმედება აქვთ სხვა მედიკამენტებთან:
B2 (რიბოფლავინი) შეიძლება ხელი შეუშალოს შარდის კატექოლამინების ფლუორომეტრულ განსაზღვრას. მაღალდოზიანი ბიოტინი ცრუ-დადებითად ან ცრუ-უარყოფითად ცვლის სტრეპტავიდინ-ბიოტინზე დაფუძნებულ იმუნოქიმიურ ანალიზებს (ტროპონინი, TSH, და სხვ.).
B ვიტამინები თერაპიულ დოზებში ორსულობის პერიოდში უსაფრთხოდ მიიჩნევა. FDA კატეგორია A (რეკომენდებული ოდენობებისას) — ადამიანებზე ჩატარებულმა კვლევებმა არ აჩვენა ფეტუსზე რისკი.
ფოლის მჟავა (400–800 მკგ/დღეში) რეკომენდებულია ჩასახვამდე მინიმუმ 1 თვით ადრე და ორსულობის პირველ 12 კვირაში ნერვული მილის დეფექტების პროფილაქტიკისთვის. მაღალი რისკის ჯგუფში (წინა ორსულობაში ნერვული მილის დეფექტი, ეპილეფსია) — 5 მგ/დღეში (NICE NG201).
B6 (10–25 მგ) გამოიყენება ორსულობის გულისრევისა და ღებინების სამკურნალოდ.
თუმცა, პირიდოქსინის მაღალი დოზები (>100 მგ/დღეში) ორსულობაში არ არის რეკომენდებული ნეონატალური კრუნჩხვების რისკის გამო.
B ვიტამინები გამოიყოფა დედის რძეში და თერაპიულ დოზებში უსაფრთხოა ლაქტაციის პერიოდში. მეძუძურ ქალებში B ვიტამინების სუპლემენტაცია უზრუნველყოფს ჩვილის ადეკვატურ მიღებას დედის რძის საშუალებით. რძის B12-ის კონცენტრაცია კორელირებს დედის სტატუსთან, რის გამოც ვეგანი დედებისთვის B12 სუპლემენტაცია განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია (BNF 87).
საქართველოს ფარმაცევტულ ბაზარზე B-კომპლექსის ვიტამინები ხელმისაწვდომია სხვადასხვა ფორმით:
კონკრეტული პრეპარატის არჩევანი დამოკიდებულია ჩვენებაზე, მიღების გზასა და პაციენტის ინდივიდუალურ საჭიროებებზე.
B-კომპლექსი რეკომენდებულია დილით ან დღის პირველ ნახევარში მიიღოთ საკვებთან ერთად. B ვიტამინები მონაწილეობენ ენერგეტიკულ მეტაბოლიზმში და შეიძლება სტიმულირებდეს აქტივობას, ამიტომ საღამოს მიღებამ ზოგიერთ ადამიანში შეიძლება ძილის ხარისხი გააუარესოს. საკვებთან ერთად მიღება აუმჯობესებს შეწოვას და ამცირებს გასტროინტესტინალურ დისკომფორტს.
პროფილაქტიკური დოზებით B-კომპლექსის ხანგრძლივი მიღება ზოგადად უსაფრთხოდ მიიჩნევა, რადგან ჭარბი რაოდენობა თირკმლებით გამოიყოფა. თუმცა, 3 თვეზე მეტი ხანგრძლივობის მიღებისას სასურველია ექიმთან კონსულტაცია, განსაკუთრებით თუ პრეპარატი B6-ის მაღალ დოზას (>10 მგ) შეიცავს, ნეიროპათიის რისკის გამო (BNF 87).
დიახ, B-კომპლექსი ჩვეულებრივ კარგად ეთავსება სხვა ვიტამინებსა და მინერალებს. თუმცა, კალციუმი და რკინა ხელს უშლიან B12-ის შეწოვას; ამიტომ სასურველია მათი მიღება მინიმუმ 2 საათის ინტერვალით. ასევე, C ვიტამინის მაღალი დოზები შეიძლება ხელი შეუშალოს B12-ის სტაბილურობას კომბინირებულ პრეპარატებში.
B ვიტამინების დეფიციტი სხვადასხვა სიმპტომით ვლინდება: დაღლილობა, სისუსტე, გაღიზიანება (ზოგადი); ენის ანთება, ბუთკოვანი ანგულარული სტომატიტი (B2, B3); ხელ-ფეხის დაბუჟება და ჩხვლეტა (B6, B12); ანემია (B9, B12); კოგნიტური დარღვევები და დეპრესია (B1, B6, B12); დერმატიტი (B3 — პელაგრა; B7 — ბიოტინის დეფიციტი). სიმპტომების გამოვლენისას აუცილებელია სისხლის ანალიზით დეფიციტის დადასტურება მკურნალობის დაწყებამდე.
ეს ნორმალური და უვნებელი მოვლენაა, რომელიც გამოწვეულია რიბოფლავინის (B2) ექსკრეციით. რიბოფლავინი ინტენსიური ყვითელი ფერის ფლუორესცენტული ნაერთია და მისი ჭარბი რაოდენობა, რომელიც ორგანიზმს არ სჭირდება, თირკმლებით სწრაფად გამოიყოფა. ეს არ მიუთითებს რაიმე პათოლოგიაზე და არ საჭიროებს პრეპარატის მიღების შეწყვეტას.
პერორალური B12 თერაპიული დოზებით (1000–2000 მკგ/დღეში) ეფექტურობით პარენტერალურ მიღებას უტოლდება მსუბუქი-ზომიერი დეფიციტის დროს, რადგან დოზის ~1% პასიური დიფუზიით შეიწოვება შინაგანი ფაქტორის გარეშეც. თუმცა, მძიმე დეფიციტის, პერნიციოზული ანემიის ან მალაბსორბციის დროს თავდაპირველად ინტრამუსკულარული ინექციები უპირატესია სწრაფი კორექციისთვის, შემდეგ კი გადასვლა შესაძლებელია პერორალურ ფორმაზე (BNF 87).