Atropin · INN
Atropin (Atropin) ხელმისაწვდომია საქართველოში 2 ბრენდის სახით. ქვემოთ მოცემული პროდუქტების ანოტაციები გადამოწმებულია ავტორიტეტული საერთაშორისო წყაროებიდან (BNF, EMA SmPC, NICE, DrugBank, WHO ATC) და ლოკალიზებულია ქართული ფარმაცევტული ბაზრისთვის.
ატროპინი (Atropinum sulfate) არის ანტიქოლინერგული (ანტიმუსკარინული) პრეპარატი, რომელიც მიღებულია ბელადონას (Atropa belladonna) მცენარიდან. იგი ბლოკავს მუსკარინულ აცეტილქოლინურ რეცეპტორებს და იწვევს პარასიმპათიკური ნერვული სისტემის დათრგუნვას. გამოიყენება ბრადიკარდიის სამკურნალოდ, პრემედიკაციის დროს ნერწყვისა და ბრონქული სეკრეციის შესამცირებლად, ორგანოფოსფატებით მოწამვლის ანტიდოტად, თვალის გუგის გასაფართოებლად (მიდრიაზი) და სპაზმოლიტიკური მოქმედებისთვის. ატროპინი შედის ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის აუცილებელი მედიკამენტების ნუსხაში (WHO Model List). პრეპარატი ხელმისაწვდომია საინექციო ხსნარისა და თვალის წვეთების სახით. საქართველოში რეგისტრირებულია სხვადასხვა ფორმით, მათ შორის 0.1%-იანი და 1%-იანი ხსნარები.
ატროპინი წარმოადგენს ბუნებრივ ტროპანულ ალკალოიდს, რომელიც გამოყოფილია Atropa belladonna-ს (ბელადონა), Datura stramonium-ისა და სხვა Solanaceae-ს ოჯახის მცენარეებიდან. ქიმიურად იგი არის ტროპანის ეთერი — DL-ჰიოსციამინის რაცემული ნარევი. ატროპინი ფარმაკოლოგიის ისტორიაში ერთ-ერთი უძველესი სამკურნალო ნივთიერებაა — ბელადონას მცენარე უძველესი დროიდან გამოიყენებოდა სამედიცინო მიზნებისთვის. სუფთა ალკალოიდი 1833 წელს გამოყო გერმანელმა ფარმაცევტმა ჰაინრიხ მეინმა.
ატროპინი მიეკუთვნება ანტიმუსკარინული (ანტიქოლინერგული) პრეპარატების ჯგუფს. ფარმაკოლოგიური კლასიფიკაციით იგი არის არასელექტიური მუსკარინული რეცეპტორების კონკურენტული ანტაგონისტი — ბლოკავს M1, M2, M3, M4 და M5 ქვეტიპის რეცეპტორებს (BNF 87). ATC კოდი: A03BA01 (გასტროინტესტინალური), S01FA01 (ოფთალმოლოგიური).
ატროპინი შედის ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის აუცილებელი მედიკამენტების მოდელურ ნუსხაში (WHO Model List), როგორც პრემედიკაციის საშუალება, ანტიდოტი და მიდრიატიკი. პრეპარატი წარმოადგენს გადაუდებელი სამედიცინო დახმარების ერთ-ერთ ყველაზე მნიშვნელოვან მედიკამენტს, განსაკუთრებით კარდიოლოგიასა და ტოქსიკოლოგიაში.
თანამედროვე მედიცინაში ატროპინის გამოყენების სფერო ფართოა: კარდიოლოგია, ანესთეზიოლოგია, ოფთალმოლოგია, გასტროენტეროლოგია და ტოქსიკოლოგია. იგი რჩება შეუცვლელ პრეპარატად ბრადიკარდიისა და ორგანოფოსფატებით მოწამვლის მკურნალობაში.
ატროპინის მოქმედების მექანიზმი დაფუძნებულია მუსკარინული აცეტილქოლინური რეცეპტორების (mAChR) კონკურენტულ ანტაგონიზმზე. იგი რევერსიბულად უკავშირდება მუსკარინული რეცეპტორების აცეტილქოლინის შემაკავშირებელ ადგილს (ორთოსტერული ადგილი) და ბლოკავს ენდოგენური ნეირომედიატორის — აცეტილქოლინის — მოქმედებას პარასიმპათიკური ნერვული სისტემის ეფექტორულ ორგანოებზე.
M1 რეცეპტორები (ცენტრალური ნერვული სისტემა, გასტროინტესტინალური ტრაქტი): მათი ბლოკადით ატროპინი ამცირებს კუჭის მჟავას სეკრეციას და ზემოქმედებს ცნს-ის ფუნქციებზე (BNF 87).
M2 რეცეპტორები (გული, სინუსური და ატრიოვენტრიკულური კვანძები): M2 რეცეპტორების ბლოკადა იწვევს ვაგუსის ნერვის ინჰიბიტორული მოქმედების მოხსნას, რაც იწვევს:
M3 რეცეპტორები (გლუვი კუნთოვანი, ეგზოკრინული ჯირკვლები, თვალი):
M2 რეცეპტორები აკავშირებენ Gi/Go ცილებს — ატროპინი ხსნის აცეტილქოლინით გამოწვეულ ადენილატციკლაზას ინჰიბირებასა და K⁺ არხების აქტივაციას, რაც ასტიმულირებს გულის სინუსური კვანძის აქტივობას. M1 და M3 რეცეპტორები აკავშირებენ Gq ცილებს — ატროპინი ბლოკავს ფოსფოლიპაზა C-ის აქტივაციასა და IP3/DAG სიგნალურ კასკადს, რაც აფერხებს უჯრედშიდა კალციუმის მობილიზაციას და, შესაბამისად, გლუვი კუნთოვანის შეკუმშვასა და ჯირკვალთა სეკრეციას (EMA SmPC).
ატროპინი არ მოქმედებს ნიკოტინურ რეცეპტორებზე ჩვეულებრივ თერაპიულ დოზებში, თუმცა ძალიან მაღალ დოზებში შესაძლოა ნიკოტინური ანტაგონიზმიც აღინიშნოს.
ატროპინი გამოიყენება მრავალ კლინიკურ სიტუაციაში, რაც განპირობებულია მისი ფართო ფარმაკოლოგიური პროფილით:
ატროპინი კარგად აბსორბირდება კუჭ-ნაწლავის ტრაქტიდან, კანქვეშა და კუნთშიდა ინექციის ადგილიდან. ბიოშეღწევადობა ორალური მიღებისას დაახლოებით 50%-ია. ინტრავენური შეყვანისას მოქმედება იწყება 1-2 წუთში; ინტრამუსკულარულად — 15-30 წუთში (EMA SmPC).
ატროპინი ნაწილობრივ მეტაბოლიზდება ღვიძლში ენზიმური ჰიდროლიზითა და გლუკურონიდაციით. ძირითადი მეტაბოლიტებია ტროპინი და ტროპის მჟავა, რომლებიც ფარმაკოლოგიურად არააქტიურია.
ატროპინის გვერდითი ეფექტები დოზადამოკიდებულია და პროგნოზირებადი — ისინი წარმოადგენს მუსკარინული რეცეპტორების ბლოკადის პირდაპირ შედეგს.
ატროპინის ტოქსიკურობის კლასიკური მნემონიკა: "Blind as a bat, dry as a bone, red as a beet, mad as a hatter, hot as a hare" — აღწერს მიდრიაზს, სიმშრალეს, კანის გაწითლებას, დელირიუმსა და ჰიპერთერმიას.
ატროპინი ურთიერთქმედებს მრავალ პრეპარატთან, ძირითადად ანტიქოლინერგული ეფექტის ადიტიურობის ან ფარმაკოდინამიკური ანტაგონიზმის გზით.
ატროპინის ანტიქოლინერგული ეფექტები ძლიერდება ერთდროული გამოყენებისას შემდეგ პრეპარატებთან:
ატროპინი კვეთს პლაცენტარულ ბარიერს. FDA კატეგორია: C (ცხოველებზე ჩატარებული კვლევებით გამოვლინდა არასასურველი ეფექტები ნაყოფზე; ადეკვატური კონტროლირებული კვლევები ორსულ ქალებში არ ჩატარებულა).
ატროპინი ორსულობის პერიოდში გამოიყენება მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ მოსალოდნელი სარგებელი აღემატება პოტენციურ რისკს — მაგალითად, გადაუდებელი მდგომარეობების (ბრადიკარდია, ორგანოფოსფატებით მოწამვლა) დროს. ინტრავენური ატროპინი მშობიარობის წინ შეიძლება გამოიწვიოს ნაყოფის ტაქიკარდია (EMA SmPC).
ატროპინი მცირე რაოდენობით გადადის დედის რძეში. მიუხედავად ამისა, შეიძლება გამოიწვიოს ჩვილის ანტიქოლინერგული ეფექტები (პირის სიმშრალე, ტაქიკარდია, სედაცია). ძუძუთი კვების დროს გამოყენება შესაძლებელია ერთჯერადად, მაგრამ ხანგრძლივი გამოყენებისას რეკომენდებულია სიფრთხილე და ჩვილის მონიტორინგი (BNF 87). ლაქტაციის სუპრესიის რისკი მინიმალურია თერაპიულ დოზებში.
საქართველოს ფარმაცევტულ ბაზარზე ატროპინი ხელმისაწვდომია შემდეგი სახელწოდებებით:
მსგავს ანტიქოლინერგულ ეფექტის მქონე პრეპარატებიდან საქართველოში ასევე ხელმისაწვდომია ბელადონას რექტალური სუპოზიტორია და ატროვენტი (იპრატროპიუმის ბრომიდი — სელექტიური M3 ანტაგონისტი, ინჰალაციური).
ატროპინი გამოიყენება მრავალმხრივად: ბრადიკარდიის (ნელი გულისცემის) სამკურნალოდ, ქირურგიული ოპერაციის წინ პრემედიკაციისთვის, ორგანოფოსფატებით მოწამვლის ანტიდოტად, თვალის გუგის გასაფართოებლად (დიაგნოსტიკა და მკურნალობა) და გასტროინტესტინალური სპაზმის მოხსნისთვის. გადაუდებელ მედიცინაში იგი რჩება ერთ-ერთ ყველაზე მნიშვნელოვან პრეპარატად.
ინტრავენური ატროპინის მოქმედება იწყება 1-2 წუთში შეყვანიდან. გულისცემის სიხშირის მატება აღინიშნება პრაქტიკულად დაუყოვნებლივ. ეფექტის ხანგრძლივობა შეადგენს 30 წუთიდან 4 საათამდე, დოზის მიხედვით. ინტრამუსკულარული შეყვანისას მოქმედების დაწყებას 15-30 წუთი სჭირდება.
დიახ, ატროპინი 1% თვალის წვეთები ფართოდ გამოიყენება პედიატრიაში — რეფრაქციის განსაზღვრისთვის ციკლოპლეგიური გამოკვლევისას, ამბლიოპიის (ზარმაცი თვალის) მკურნალობისას პენალიზაციით, ასევე უვეიტის დროს. თუმცა ბავშვებს, განსაკუთრებით ჩვილებს, აქვთ სისტემური აბსორბციისა და ტოქსიკურობის მომატებული რისკი. წვეთის ჩაწვეთებისას რეკომენდებულია ცრემლის არხზე ნაზომლეური კომპრესია (1-2 წუთი) სისტემური აბსორბციის შესამცირებლად.
ატროპინის გადაჭარბებული დოზირება (ატროპინიზმი) ვლინდება: მშრალი და ცხელი კანით, სახის გაწითლებით, მიდრიაზით, ტაქიკარდიით, სიცხით, აგზნებით, ჰალუცინაციებით, დელირიუმით და, მძიმე შემთხვევებში, კრუნჩხვებითა და კომით. სპეციფიკური ანტიდოტი არის ფიზოსტიგმინი — ქოლინესთერაზას ინჰიბიტორი, რომელიც კვეთს ჰემატოენცეფალურ ბარიერს.
ვიწროკუთხიანი (დახურულკუთხიანი) გლაუკომის დროს ატროპინი კატეგორიულად უკუნაჩვენებია, რადგან გუგის გაფართოება (მიდრიაზი) შეიძლება გამოიწვიოს კუთხის სრული დახურვა და თვალის შიდა წნევის მკვეთრი მომატება, რაც საშიშია მხედველობისთვის. ღიაკუთხიანი გლაუკომის დროს რისკი ნაკლებია, თუმცა სიფრთხილეა საჭირო. ნებისმიერ შემთხვევაში, ოფთალმოლოგის კონსულტაცია აუცილებელია.
ატროპინი 1% თვალის წვეთების შემდეგ მიდრიაზი (გუგის გაფართოება) გრძელდება 7-14 დღე, ხოლო ციკლოპლეგია (აკომოდაციის პარალიზი) — 5-12 დღე. ეს ატროპინს ყველაზე ხანგრძლივმოქმედ მიდრიატიკად აქცევს. სწორედ ამიტომ, რუტინული ოფთალმოლოგიური გამოკვლევისას ხშირად უპირატესობა ეძლევა უფრო ხანმოკლე მოქმედების ციკლოპლეგიკებს (ტროპიკამიდი, ციკლოპენტოლატი).