Aspirin · INN
ასპირინი (Aspirin) ხელმისაწვდომია საქართველოში 1 ბრენდის სახით. ქვემოთ მოცემული პროდუქტების ანოტაციები გადამოწმებულია ავტორიტეტული საერთაშორისო წყაროებიდან (BNF, EMA SmPC, NICE, DrugBank, WHO ATC) და ლოკალიზებულია ქართული ფარმაცევტული ბაზრისთვის.
ასპირინი (აცეტილსალიცილის მჟავა) — ნესტეროიდული ანთების საწინააღმდეგო საშუალება (ნსაას), რომელიც ციკლოოქსიგენაზას (COX-1 და COX-2) შეუქცევადი ინჰიბიციით ამცირებს პროსტაგლანდინებისა და თრომბოქსანის სინთეზს. დაბალ დოზებში (75–100 მგ) გამოიყენება ანტითრომბოციტულ საშუალებად კარდიოვასკულარული მოვლენების პრევენციისთვის — მიოკარდიუმის ინფარქტის, იშემიური ინსულტის და არასტაბილური სტენოკარდიის დროს. მაღალ დოზებში (500–1000 მგ) მოქმედებს როგორც ანალგეზიური, ანტიპირეტიული და ანთების საწინააღმდეგო პრეპარატი. ერთ-ერთი უძველესი და ყველაზე ფართოდ გამოყენებული მედიკამენტია მსოფლიოში, შეტანილია ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის აუცილებელ წამლების ნუსხაში (WHO Model List). საქართველოში ხელმისაწვდომია როგორც ბრენდული, ისე გენერიკული ფორმებით.
---
ასპირინი (INN: Aspirin, ქიმიური სახელწოდება: აცეტილსალიცილის მჟავა, Acetylsalicylic acid — ASA) წარმოადგენს ნესტეროიდული ანთების საწინააღმდეგო პრეპარატების (ნსაას) ჯგუფის ერთ-ერთ ფუძემდებელ წევრს. იგი მიეკუთვნება სალიცილატების ქვეჯგუფს.
სალიცილის მჟავის ანალგეზიური თვისებები ცნობილი იყო ჯერ კიდევ ანტიკურ ხანაში — ტირიფის ქერქის ნაყენის სახით. 1897 წელს ფელიქს ჰოფმანმა, Bayer-ის ქიმიკოსმა, სინთეზირება მოახდინა აცეტილსალიცილის მჟავის სტაბილური ფორმის. 1899 წლიდან პრეპარატი კომერციულ ბაზარზე გამოვიდა სავაჭრო სახელწოდებით „ასპირინი". XX საუკუნის 70-იან წლებში ჯონ ვეინმა აღწერა ასპირინის მოქმედების მექანიზმი — ციკლოოქსიგენაზას ინჰიბიცია, რისთვისაც 1982 წელს ნობელის პრემია მიიღო (BNF 87).
ასპირინი უნიკალურია ნსაას ჯგუფში, რადგან იგი შეუქცევადად აცეტილირებს ციკლოოქსიგენაზას, განსხვავებით სხვა ნსაას-ისგან (იბუპროფენი, დიკლოფენაკი), რომლებიც ფერმენტს შექცევადად თრგუნავენ. ეს თვისება განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია თრომბოციტებისთვის, რადგან მათ ბირთვი არ გააჩნიათ და ახალი COX ფერმენტის სინთეზი ვერ ხერხდებათ — ამიტომ ანტიაგრეგაციული ეფექტი თრომბოციტის მთელი სიცოცხლის მანძილზე (7–10 დღე) გრძელდება (EMA SmPC).
---
ასპირინის ფარმაკოლოგიური მოქმედება განპირობებულია ციკლოოქსიგენაზას (COX) ფერმენტის შეუქცევადი ინჰიბიციით. COX ფერმენტს ორი ძირითადი იზოფორმა აქვს:
COX-1 კონსტიტუციურად ექსპრესირებული ფერმენტია, რომელიც მონაწილეობს თრომბოქსან A₂ (TXA₂) სინთეზში თრომბოციტებში და პროსტაგლანდინების წარმოქმნაში კუჭის ლორწოვან გარსში. ასპირინი აცეტილირებს სერინ-530-ს COX-1 ფერმენტის აქტიურ ცენტრში, რაც ბლოკავს არაქიდონის მჟავის შეღწევას ფერმენტის კატალიტურ არხში.
COX-2 ინდუცირებადი ფერმენტია, რომელიც აქტივდება ანთების კერაში და პასუხისმგებელია პროსტაგლანდინ E₂ (PGE₂) და პროსტაციკლინის (PGI₂) წარმოქმნაზე. მაღალ დოზებში (≥500 მგ) ასპირინი ინჰიბირებს COX-2-საც, რაც უზრუნველყოფს:
გარდა COX ინჰიბიციისა, ასპირინს აღენიშნება:
შეუქცევადი ინჰიბიციის გამო, თრომბოციტარული ფუნქციის სრული აღდგენა მხოლოდ ახალი თრომბოციტების წარმოქმნის შემდეგ ხდება — დაახლოებით 7–10 დღეში (BNF 87).
---
ასპირინი ფართო ჩვენებების სპექტრით ხასიათდება, რაც დოზაზეა დამოკიდებული:
კორონარული სტენტირების შემდეგ ასპირინი სავალდებულო კომპონენტია DAPT რეჟიმში — მინიმუმ 6–12 თვის მანძილზე (ESC Guidelines 2024).
მაღალი რისკის ორსულებში ასპირინი 75–150 მგ/დღე, 12-კვირიანი ორსულობიდან 36 კვირამდე, ამცირებს პრე-ეკლამფსიის რისკს (NICE NG133).
---
| ჩვენება | დოზა | რეჟიმი | |---------|------|--------| | კარდიოვასკულარული პრევენცია | 75–100 მგ/დღე | ხანგრძლივად, პერორალურად | | მწვავე კორონარული სინდრომი (სატვირთო) | 300 მგ | ერთჯერადი, დასაღეჭი | | ტკივილი / ცხელება | 300–900 მგ | ყოველ 4–6 სთ-ში, მაქს. 4 გ/დღე | | მიგრენის მწვავე შეტევა | 900–1000 მგ | ერთჯერადად | | კავასაკის დაავადება (მწვავე) | 80–100 მგ/კგ/დღე | 4 მიღებად, 14 დღე | | კავასაკი (შემანარჩუნებელი) | 3–5 მგ/კგ/დღე | ხანგრძლივად | | პრე-ეკლამფსიის პრევენცია | 75–150 მგ/დღე | 12–36 კვირა |
ასპირინი უკუნაჩვენებია 16 წლამდე ასაკის ბავშვებში (რეის სინდრომის რისკი), გარდა კავასაკის დაავადებისა და სპეციფიკური კარდიოლოგიური ჩვენებებისა, სპეციალისტის მეთვალყურეობით (BNF 87).
სპეციალური დოზის კორექცია ფორმალურად არ არის საჭირო, თუმცა გასტროინტესტინალური სისხლდენისა და თირკმლის ფუნქციის გაუარესების რისკის გამო რეკომენდებულია მინიმალური ეფექტური დოზის გამოყენება.
მძიმე ჰეპატოცელულარული უკმარისობისას ასპირინი უკუნაჩვენებია — კოაგულოპათიისა და სისხლდენის გაზრდილი რისკის გამო. მსუბუქი-საშუალო ხარისხის დროს — ფრთხილად, მინიმალური დოზით (EMA SmPC).
ანტითრომბოციტული დოზით — ენტერო-გარსული ტაბლეტები საუზმის შემდეგ. ანალგეზიური დოზით — ჭამის შემდეგ ან ჭამის დროს, საკმარისი რაოდენობის წყლით.
---
ასპირინი სწრაფად შეიწოვება კუჭ-ნაწლავის ტრაქტიდან. ჩვეულებრივი ტაბლეტების ბიოშეღწევადობა 40–50%-ია (პირველი გავლის ეფექტის გამო, სადაც ნაწილი ჰიდროლიზდება სალიცილის მჟავამდე). პლაზმაში პიკური კონცენტრაცია (Tmax) მიიღწევა 30–40 წუთში ჩვეულებრივი ფორმებისთვის და 3–4 საათში ენტერო-გარსული ფორმებისთვის (BNF 87).
ასპირინი სწრაფად ჰიდროლიზდება ესთერაზებით (პლაზმა, ღვიძლი, ერითროციტები) სალიცილის მჟავამდე — ძირითად აქტიურ მეტაბოლიტამდე. სალიცილის მჟავა შემდგომ კონიუგირდება ღვიძლში გლუკურონიდებთან და გლიცინთან. მეტაბოლიზმი არაწრფივია — მაღალ დოზებში სატურაციული კინეტიკა (ნულოვანი რიგი) აღინიშნება.
---
სალიცილიზმის ნიშნები: ტინიტუსი, სმენის დაქვეითება, თავბრუსხვევა, ჰიპერვენტილაცია, მეტაბოლური აციდოზი. მძიმე ინტოქსიკაცია სასიცოცხლოდ საშიშია — კომა, კონვულსიები, ფილტვის შეშუპება. მკურნალობა: აქტივირებული ნახშირი, ალკალური დიურეზი, მძიმე შემთხვევებში — ჰემოდიალიზი (BNF 87).
---
---
| წამალი | ეფექტი | კლინიკური მნიშვნელობა | |--------|--------|----------------------| | ვარფარინი / სხვა ანტიკოაგულანტები | სისხლდენის რისკის მკვეთრი ზრდა | კომბინაცია მხოლოდ მკაცრი ჩვენებით | | იბუპროფენი | კონკურენტული COX-1 შეკავშირება — ამცირებს ასპირინის ანტითრომბოციტულ ეფექტს | იბუპროფენი ასპირინამდე მინ. 30 წთ-ით ან 8 სთ-ის შემდეგ | | მეთოტრექსატი | სალიცილატი ამცირებს მეთოტრექსატის რენალურ კლირენსს | ტოქსიკურობის რისკი; >15 მგ/კვ უკუნაჩვენებია | | სულფონილშარდოვანები (გლიკლაზიდი) | ცილებიდან გამოდევნა → ჰიპოგლიკემიის რისკი | გლიკემიის მონიტორინგი | | აგფ-ინჰიბიტორები / არბ | ანტიჰიპერტენზიული ეფექტის შემცირება, თირკმლის ფუნქციის გაუარესება | განსაკუთრებით მაღალი დოზის ასპირინის დროს | | ლითიუმი | ლითიუმის კლირენსის შემცირება → ტოქსიკურობა | ლითიუმის დონის მონიტორინგი | | დიგოქსინი | პლაზმური კონცენტრაციის ზრდა | მონიტორინგი | | კლოპიდოგრელი / ტიკაგრელორი | ანტიაგრეგაციის სინერგია, სისხლდენის რისკის ზრდა | DAPT — მიზანმიმართული კომბინაცია, თუმცა სისხლდენის რისკის შეფასება აუცილებელია | | სისტემური კორტიკოსტეროიდები | გასტროინტესტინალური წყლულისა და სისხლდენის რისკის ზრდა | PPI კოპრესკრიფციის განხილვა | | სპირონოლაქტონი | დიურეზული ეფექტის შემცირება | (BNF 87) |
ალკოჰოლი მნიშვნელოვნად ზრდის კუჭის ლორწოვანი გარსის დაზიანებისა და სისხლდენის რისკს ასპირინთან კომბინაციაში.
---
FDA კატეგორია: D (III ტრიმესტრი); C (I-II ტრიმესტრი მაღალი დოზა); განიხილება უსაფრთხოდ დაბალ დოზაში პრე-ეკლამფსიის პრევენციისთვის (NICE NG133).
სალიცილატები მცირე რაოდენობით გამოიყოფა დედის რძეში. დაბალი ანტითრომბოციტული დოზები (75–100 მგ/დღე) თავსებადია ძუძუთი კვებასთან. მაღალი ანალგეზიური დოზების ქრონიკული მიღება არ არის რეკომენდებული — ჩვილში რეის სინდრომის თეორიული რისკის გამო (BNF 87).
---
საქართველოს ფარმაცევტულ ბაზარზე ასპირინის შემცველი პრეპარატები წარმოდგენილია შემდეგი სავაჭრო სახელწოდებებით:
პრეპარატები ხელმისაწვდომია აფთიაქებში ურეცეპტოდ (ანალგეზიური ფორმები) და რეცეპტით (კარდიოვასკულარული ჩვენებებისთვის ხანგრძლივი მიღებისას ექიმის რეკომენდაცია სასურველია).
---
ასპირინ კარდიო შეიცავს იგივე აქტიურ ნივთიერებას (აცეტილსალიცილის მჟავას), მაგრამ ენტერო-გარსულია — ტაბლეტი კუჭში არ იშლება, არამედ წვრილ ნაწლავში იხსნება, რაც კუჭის ლორწოვანი გარსის პირდაპირი გაღიზიანების რისკს ამცირებს. დოზაც განსხვავებულია: კარდიო ვარიანტი ჩვეულებრივ 100 მგ-ს შეიცავს, რაც ანტითრომბოციტული მოქმედებისთვისაა განკუთვნილი, ხოლო ჩვეულებრივი ასპირინი — 500 მგ ანალგეზიური/ანტიპირეტიული ეფექტისთვის.
დაბალი დოზით ასპირინი რეკომენდებულია მეორადი პრევენციისთვის — ანუ იმ პაციენტებისთვის, ვისაც უკვე ჰქონია კარდიოვასკულარული მოვლენა (ინფარქტი, ინსულტი, სტენტი). პირველადი პრევენციისთვის (ჯანმრთელ ადამიანებში) ბოლოდროინდელი კვლევები (ARRIVE, ASPREE, ASCEND) აჩვენებს, რომ სისხლდენის რისკი ხშირად აღემატება სარგებელს, ამიტომ რუტინულად არ არის რეკომენდებული — მხოლოდ ინდივიდუალური რისკის შეფასების შემდეგ (NICE, USPSTF 2022).
16 წლამდე ასაკის ბავშვებში, განსაკუთრებით ვირუსული ინფექციის (გრიპი, ჩუტყვავილა) ფონზე, ასპირინის მიღებამ შეიძლება გამოიწვიოს რეის სინდრომი — იშვიათი, მაგრამ პოტენციურად ფატალური მდგომარეობა, რომელიც ხასიათდება მწვავე ღვიძლის უკმარისობითა და ენცეფალოპათიით. ალტერნატივად, ცხელებისა და ტკივილის დროს ბავშვებში რეკომენდებულია პარაცეტამოლი ან იბუპროფენი (BNF for Children).
ჩვეულებრივ, ელექტიური ქირურგიული ჩარევის წინ ასპირინის შეწყვეტა 5–7 დღით ადრე განიხილება — ეს დროა საჭირო ახალი, ფუნქციურად სრულფასოვანი თრომბოციტების წარმოქმნისთვის. თუმცა, გადაწყვეტილება ინდივიდუალურია: კორონარული სტენტის მქონე პაციენტებში ასპირინის შეწყვეტა სტენტის თრომბოზის მაღალ რისკს ქმნის, ამიტომ კარდიოლოგთან და ქირურგთან კონსულტაცია აუცილებელია.
ეს კომბინაცია არ არის რეკომენდებული. იბუპროფენი შექცევადად შეკავშირდება COX-1 ფერმენტს და ბლოკავს ასპირინის ხელმისაწვდომობას, რაც ამცირებს ასპირინის ანტითრომბოციტულ ეფექტს. თუ ორივე აუცილებელია, FDA რეკომენდაციით, ასპირინი მიიღება იბუპროფენამდე მინიმუმ 30 წუთით ადრე, ან იბუპროფენის მიღებიდან 8 საათის შემდეგ.
ანტითრომბოციტული დოზით (75–100 მგ/დღე) — მიიღეთ გამოტოვებული დოზა რაც შეიძლება მალე, მაგრამ თუ მომდევნო მიღების დრო ახლოსაა, არ მიიღოთ ორმაგი დოზა. ერთჯერადი გამოტოვება კრიტიკულ საფრთხეს არ წარმოადგენს, თუმცა რეგულარულობის დაცვა მნიშვნელოვანია, განსაკუთრებით სტენტის მქონე პაციენტებში.