Ascorbic acid · INN
ascorbic acid (Ascorbic acid) ხელმისაწვდომია საქართველოში 1 ბრენდის სახით. ქვემოთ მოცემული პროდუქტების ანოტაციები გადამოწმებულია ავტორიტეტული საერთაშორისო წყაროებიდან (BNF, EMA SmPC, NICE, DrugBank, WHO ATC) და ლოკალიზებულია ქართული ფარმაცევტული ბაზრისთვის.
ასკორბინის მჟავა (ვიტამინი C) არის წყალში ხსნადი ვიტამინი, რომელიც აუცილებელია კოლაგენის სინთეზისთვის, იმუნური სისტემის ფუნქციონირებისთვის და ანტიოქსიდანტური დაცვისთვის. გამოიყენება ცინგის პროფილაქტიკისა და მკურნალობისთვის, რკინადეფიციტური ანემიის დროს რკინის შეწოვის გაძლიერებისთვის, ასევე ჭრილობების შეხორცების დაჩქარებისთვის. მოზრდილებისთვის რეკომენდებული დღიური დოზა 75–90 მგ-ია, თერაპიული დოზები 200–2000 მგ-მდე მერყეობს. პრეპარატი კარგად აიტანება, მაღალი დოზების დროს შესაძლებელია გასტროინტესტინალური დარღვევები და თირკმლის კენჭები. ხელმისაწვდომია საქართველოში მრავალი ბრენდის სახით, მათ შორის შუშხუნა ტაბლეტები, საინექციო ხსნარები და მულტივიტამინური კომპლექსები (BNF 87).
ასკორბინის მჟავა (L-ასკორბინის მჟავა, ვიტამინი C) წარმოადგენს წყალში ხსნად ვიტამინს, რომელიც ქიმიურად არის ჰექსოზის ნაწარმი — 2-ოქსო-L-თრეო-ჰექსონო-1,4-ლაქტონი. იგი ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი ესენციალური ვიტამინია, რომელიც ადამიანის ორგანიზმში არ სინთეზდება L-გულონოლაქტონ ოქსიდაზის ფერმენტის არარსებობის გამო.
ვიტამინი C პირველად იზოლირებული იქნა 1928 წელს ალბერტ სენტ-გიორგის მიერ, ხოლო 1932 წელს ჩარლზ კინგმა დაადასტურა მისი ანტისკორბუტული (ცინგის საწინააღმდეგო) თვისებები. 1933 წელს განხორციელდა მისი ქიმიური სინთეზი. ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის ძირითად წამლების ნუსხაში შეტანილია როგორც ესენციალური მედიკამენტი (WHO Model List).
ფარმაკოლოგიური თვალსაზრისით, ასკორბინის მჟავა მიეკუთვნება ვიტამინებისა და ვიტამინის მსგავსი ნივთიერებების ფარმაკოლოგიურ ჯგუფს (ATC კოდი: A11GA01). იგი მოქმედებს როგორც ძლიერი რედუქტანტი (აღმდგენი აგენტი), ელექტრონების დონორი მრავალ ბიოქიმიურ რეაქციაში. მისი აქტიური ფორმა — ასკორბატი — მონაწილეობს ჰიდროქსილაციის რეაქციებში, კოლაგენის ბიოსინთეზში, კარნიტინისა და კატექოლამინების წარმოქმნაში (EMA SmPC).
პრეპარატი ხელმისაწვდომია სხვადასხვა ფარმაცევტული ფორმით: ტაბლეტები (ჩვეულებრივი, საღეჭი, შუშხუნა), კაფსულები, სიროფები, საინექციო ხსნარები (ინტრავენური და ინტრამუსკულური), ასევე ტოპიკური პრეპარატების შემადგენლობაში.
ასკორბინის მჟავის მოქმედების მექანიზმი მრავალმხრივია და ეფუძნება მის რედოქს-აქტიურ ბუნებას. მოლეკულა ადვილად კარგავს ელექტრონებს, გარდაიქმნება ჯერ მონოდეჰიდროასკორბატად (ასკორბილის რადიკალი), შემდეგ დეჰიდროასკორბინის მჟავად. ეს რევერსიბელური ოქსიდაცია-რედუქციის სისტემა განაპირობებს მის ბიოლოგიურ აქტივობას.
კოლაგენის ბიოსინთეზი: ასკორბატი აუცილებელი კოფაქტორია პროლილ-4-ჰიდროქსილაზისა და ლიზილ-ჰიდროქსილაზის ფერმენტებისთვის. ეს ფერმენტები კატალიზებენ პროლინისა და ლიზინის ამინომჟავების ჰიდროქსილაციას პროკოლაგენის მოლეკულაში. ჰიდროქსილირებული ამინომჟავები (ჰიდროქსიპროლინი და ჰიდროქსილიზინი) აუცილებელია კოლაგენის სამმაგი სპირალის სტაბილიზაციისთვის. ვიტამინი C-ს დეფიციტის დროს კოლაგენის სინთეზი ირღვევა, რაც ცინგის კლინიკურ გამოვლინებებს იწვევს (BNF 87).
ანტიოქსიდანტური მოქმედება: ასკორბატი ნეიტრალიზებს თავისუფალ რადიკალებს — სუპეროქსიდის ანიონს (O₂⁻), ჰიდროქსილის რადიკალს (OH•), პეროქსილ რადიკალებს. ამასთანავე, ის აღადგენს ვიტამინ E-ს (α-ტოკოფეროლს) მის აქტიურ ფორმაში, რითაც აძლიერებს ლიპიდური პეროქსიდაციის საწინააღმდეგო დაცვას უჯრედულ მემბრანებში.
რკინის მეტაბოლიზმი: ასკორბინის მჟავა აღადგენს Fe³⁺-ს Fe²⁺-მდე კუჭ-ნაწლავის ტრაქტში, რაც მნიშვნელოვნად ზრდის არაჰემური რკინის შეწოვას. ამავდროულად, ის ხელს უწყობს რკინის გამოთავისუფლებას ფერიტინიდან და ტრანსფერინიდან.
იმუნომოდულაცია: ვიტამინი C კონცენტრირდება ლეიკოციტებში, განსაკუთრებით ნეიტროფილებში, სადაც მისი კონცენტრაცია პლაზმურს 50–100-ჯერ აღემატება. ის ხელს უწყობს ქემოტაქსისს, ფაგოციტოზს და ნეიტროფილების მიკრობიციდულ აქტივობას. ასევე სტიმულირებს ლიმფოციტების პროლიფერაციას და ინტერფერონის გამომუშავებას.
ნეიროტრანსმიტერების სინთეზი: ასკორბატი არის დოფამინ-β-ჰიდროქსილაზის კოფაქტორი, რომელიც გარდაქმნის დოფამინს ნორეპინეფრინად. ასევე მონაწილეობს ამიდირებულ პეპტიდური ჰორმონების (მაგ., ვაზოპრესინი, ოქსიტოცინი) ბიოსინთეზში.
ასკორბინის მჟავა გამოიყენება შემდეგი მდგომარეობებისა და დაავადებების დროს:
ცინგის მკურნალობა და პროფილაქტიკა: ცინგა (სკორბუტი) ვიტამინი C-ს მძიმე დეფიციტის შედეგია, რომელიც ვლინდება ღრძილების სისხლდენით, კბილების მოშლით, პეტექიებით, ეკიმოზებით, ჭრილობების ცუდი შეხორცებით და ანემიით. დეფიციტის რისკის ჯგუფებში შედიან ალკოჰოლის მომხმარებლები, მოხუცები, მწეველები და არასრულფასოვანი კვების მქონე პირები (NICE).
რკინადეფიციტური ანემია: ასკორბინის მჟავა ინიშნება რკინის პრეპარატებთან ერთად მისი შეწოვის გაძლიერების მიზნით. განსაკუთრებით ეფექტურია არაჰემური (მცენარეული წარმოშობის) რკინის ბიოშეღწევადობის გაზრდისთვის (BNF 87).
იმუნოდეფიციტური მდგომარეობები და ინფექციები: მიუხედავად იმისა, რომ ვიტამინი C-ს როლი გაციების პროფილაქტიკაში სადავოა, მისი დანამატების მიღება ამცირებს გაციების ხანგრძლივობას და სიმპტომების სიმძიმეს 8%-ით მოზრდილებში და 14%-ით ბავშვებში (Cochrane Review, 2013).
მეტჰემოგლობინემია: ვიტამინი C გამოიყენება იდიოპათიური მეტჰემოგლობინემიის მკურნალობაში, როგორც მეტილენის ლურჯის ალტერნატივა.
ჭრილობების შეხორცება: პოსტოპერაციულ პერიოდში, დეკუბიტუსის და წვის ჭრილობების დროს ვიტამინი C-ს დანამატები აჩქარებენ რეპარაციულ პროცესებს კოლაგენის სინთეზის სტიმულაციის ხარჯზე.
მოწევასთან დაკავშირებული დეფიციტი: მწეველებში ვიტამინი C-ს მოთხოვნილება 35 მგ/დღეში მეტია, ვიდრე არამწეველებში ოქსიდაციური სტრესის გამო.
ტირამინის ტოქსიკურობის პრევენცია: გამოიყენება MAO ინჰიბიტორების მიმღებ პაციენტებში.
დერმატოლოგიური ჩვენებები: ტოპიკური ასკორბინის მჟავა გამოიყენება ფოტოდაზიანების, ჰიპერპიგმენტაციის მკურნალობასა და კანის დაბერების შენელებისთვის.
| ასაკობრივი ჯგუფი | დოზა | |---|---| | ჩვილები 0–6 თვე | 40 მგ/დღეში | | ჩვილები 7–12 თვე | 50 მგ/დღეში | | ბავშვები 1–3 წელი | 15 მგ/დღეში | | ბავშვები 4–8 წელი | 25 მგ/დღეში | | ბავშვები 9–13 წელი | 45 მგ/დღეში | | მოზარდები 14–18 წელი (ვაჟები) | 75 მგ/დღეში | | მოზარდები 14–18 წელი (გოგონები) | 65 მგ/დღეში | | მოზრდილი მამაკაცები | 90 მგ/დღეში | | მოზრდილი ქალები | 75 მგ/დღეში | | ორსული ქალები | 85 მგ/დღეში | | მეძუძური ქალები | 120 მგ/დღეში | | მწეველები | +35 მგ/დღეში დამატებით |
ცინგის მკურნალობა:
რკინის შეწოვის გაძლიერება:
იმუნური მხარდაჭერა:
ინტრავენური მიღება:
თირკმლის უკმარისობა: GFR <30 მლ/წთ-ის დროს მაქსიმალური დოზა 100–200 მგ/დღეში. ოქსალატის ნეფროპათიის რისკის გამო მაღალი დოზები უკუნაჩვენებია.
ღვიძლის უკმარისობა: დოზის კორექცია არ არის საჭირო, თუმცა ჰემოქრომატოზის რისკის ჯგუფებში სიფრთხილეა საჭირო.
დიალიზის პაციენტები: 60–100 მგ/დღეში ოქსალოზის პრევენციისთვის.
აბსორბცია: ასკორბინის მჟავა შეიწოვება თორმეტგოჯა ნაწლავსა და პროქსიმალურ წვრილ ნაწლავში ნატრიუმ-დამოკიდებული ვიტამინი C ტრანსპორტერების (SVCT1 და SVCT2) მეშვეობით. შეწოვა დოზა-დამოკიდებულია: 200 მგ-მდე დოზების დროს ბიოშეღწევადობა ~100%-ს შეადგენს, 500 მგ-ზე ~73%-ს, ხოლო 1250 მგ-ზე ~49%-მდე ეცემა (EMA SmPC).
განაწილება: განაწილების მოცულობა ~0.5 ლ/კგ. ვიტამინი C კონცენტრირდება ადრენალურ ჯირკვლებში, ჰიპოფიზში, თიმუსში, ლეიკოციტებში, თვალის ბროლსა და ტვინში. პლაზმაში ცილებთან შეკავშირება ~25%. სტაბილური მდგომარეობის პლაზმური კონცენტრაცია 60–80 μmol/L.
მეტაბოლიზმი: ოქსიდირდება დეჰიდროასკორბინის მჟავამდე, შემდეგ ჰიდროლიზდება 2,3-დიკეტოგულონის მჟავამდე. საბოლოო მეტაბოლიტებია ოქსალის მჟავა და ასკორბატ-2-სულფატი.
ექსკრეცია: თირკმლებით. პლაზმური კონცენტრაცია >80 μmol/L-ის დროს თირკმლის ბარიერი გადაილახება და ჭარბი ასკორბატი შეუცვლელი სახით გამოიყოფა შარდით. ნახევარგამოყოფის პერიოდი (t½) დაახლოებით 10 დღეა ნორმალური მარაგების დროს, მაგრამ 8–40 დღეს მერყეობს სხეულის მარაგებიდან გამომდინარე.
პიკური კონცენტრაცია (Tmax): პერორალური მიღებიდან 2–3 საათში.
ალუმინის შემცველი ანტაციდები: ასკორბინის მჟავა ზრდის ალუმინის შეწოვას კუჭ-ნაწლავის ტრაქტიდან. თირკმლის უკმარისობის მქონე პაციენტებში ეს შეიძლება იყოს კლინიკურად მნიშვნელოვანი (BNF 87).
ვარფარინი და ანტიკოაგულანტები: მაღალმა დოზებმა (>1 გ/დღეში) შეიძლება შეამციროს ვარფარინის ეფექტი PT/INR-ის შემცირებით. საჭიროა მონიტორინგი.
ესტროგენის შემცველი კონტრაცეპტივები: ასკორბინის მჟავა (>1 გ) ზრდის ეთინილესტრადიოლის პლაზმურ დონეს ინჰიბირებით სულფატაციის. ამან შეიძლება გაზარდოს ესტროგენთან დაკავშირებული გვერდითი ეფექტები.
რკინის პრეპარატები: თერაპიული ურთიერთქმედება — ზრდის რკინის შეწოვას. კლინიკურად სასარგებლოა რკინადეფიციტური ანემიის მკურნალობისას.
დეფეროქსამინი: ერთდროული გამოყენება უკუნაჩვენებია, რადგან ვიტამინი C ზრდის რკინის ტოქსიკურობას კარდიოტოქსიკურობის გამო.
ბორტეზომიბი: ვიტამინი C შეიძლება შეამციროს ბორტეზომიბის ეფექტურობა. ერთდროული გამოყენება არ არის რეკომენდებული.
ამფეტამინები: ასკორბინის მჟავა ამჟავიანებს შარდს, რაც ზრდის ამფეტამინების ექსკრეციას და ამცირებს მათ ეფექტს.
ლაბორატორიული ტესტები: იწვევს ცრუ-უარყოფით შედეგებს ფარული სისხლის ტესტირებისას (გუაიაკ მეთოდი) და შეცდომებს გლუკოზის გლუკოოქსიდაზური მეთოდით განსაზღვრისას.
ფლუფენაზინი: ვიტამინი C ამცირებს ფლუფენაზინის პლაზმურ კონცენტრაციას.
ორსულობა: ასკორბინის მჟავა FDA კატეგორია A-ს მიეკუთვნება რეკომენდებული დოზებით (≤85 მგ/დღეში). მაღალი დოზებით (>1000 მგ/დღეში) კატეგორია C. ფიზიოლოგიური დოზები უსაფრთხოა და აუცილებელია ნაყოფის ნორმალური განვითარებისთვის. თუმცა, ზედმეტად მაღალმა დოზებმა შეიძლება გამოიწვიოს ნეონატალური რებაუნდ ცინგა ახალშობილში ფერმენტული ადაპტაციის გამო (EMA SmPC).
ლაქტაცია: ასკორბინის მჟავა გადადის დედის რძეში. დედის რძეში ვიტამინი C-ს კონცენტრაცია დამოკიდებულია დედის მიღებაზე. ფიზიოლოგიური დოზებით (≤120 მგ/დღეში) უსაფრთხოა. ლაქტაციის პერიოდში რეკომენდებული დოზა 120 მგ/დღეშია (BNF 87). მაღალი დოზები (>1 გ) არ არის რეკომენდებული, თუმცა სერიოზული უარყოფითი ეფექტები ჩვილზე არ არის დოკუმენტირებული.
საქართველოს ფარმაცევტულ ბაზარზე ასკორბინის მჟავა წარმოდგენილია მრავალფეროვანი ფორმით:
ასევე ტოპიკურ კოსმეტიკურ პრეპარატებში: Body Shop ვიტამინი C სახის შრატი, Body Shop ვიტამინი C პილინგი.
ჯანმრთელ მოზრდილ ადამიანს სჭირდება 75–90 მგ/დღეში. მწეველებს — დამატებით 35 მგ. დეფიციტის, ინფექციების ან სტრესის დროს დოზა შეიძლება გაიზარდოს 200–1000 მგ-მდე, მაგრამ 2000 მგ/დღეში ზედა ტოლერანტულ ზღვრად მიიჩნევა (EMA SmPC).
დიახ. 2000 მგ/დღეზე მეტი დოზა ზრდის თირკმლის ოქსალატური კენჭების, დიარეის და გასტროინტესტინალური დარღვევების რისკს. G6PD დეფიციტის მქონე პირებში მაღალი დოზები ჰემოლიზს იწვევს. ამიტომ, მიზანშეწონილია არ გადააჭარბოთ რეკომენდებულ მაქსიმალურ დოზას ექიმის დანიშნულების გარეშე.
სისტემური მიმოხილვის მიხედვით (Cochrane, 2013), რეგულარული ვიტამინი C-ს მიღება არ ამცირებს გაციების სიხშირეს ჩვეულებრივ პოპულაციაში, მაგრამ ამცირებს მის ხანგრძლივობას 8%-ით მოზრდილებში. ინტენსიური ფიზიკური დატვირთვის მქონე პირებში (მარათონელები, ჯარისკაცები) რეგულარული მიღება 50%-ით ამცირებს გაციების ინციდენტობას.
ასკორბინის მჟავას მჟავე ბუნების გამო, ცარიელ კუჭზე მიღებამ შეიძლება გამოიწვიოს გულისრევა ან ეპიგასტრალური ტკივილი, განსაკუთრებით მგრძნობიარე პირებში. რეკომენდებულია საკვებთან ერთად მიღება ან ბუფერული ფორმის (კალციუმის ასკორბატი) გამოყენება.
პიკური კონცენტრაცია მიიღწევა მიღებიდან 2–3 საათში. ჭარბი რაოდენობა 24 საათის განმავლობაში გამოიყოფა თირკმლებით. სხეულის ჯამური მარაგი ~1500 მგ-ია; ცინგის სიმპტომები ჩნდება მარაგის <300 მგ-მდე შემცირებისას, რაც 1–3 თვიანი სრული დეფიციტის შედეგია.
ზოგადად, დიახ. ასკორბინის მჟავა არ ურთიერთქმედებს ანტიბიოტიკების უმრავლესობასთან. თუმცა, ტეტრაციკლინებთან ერთად მიღებისას მიზანშეწონილია 2-საათიანი ინტერვალი, რადგან ასკორბატი შეიძლება ცვლიდეს შარდის pH-ს და გავლენა იქონიოს ზოგიერთი ანტიბიოტიკის ექსკრეციაზე.