Adriblastin · INN
doxorubicin (Adriblastin) ხელმისაწვდომია საქართველოში 2 ბრენდის სახით. ქვემოთ მოცემული პროდუქტების ანოტაციები გადამოწმებულია ავტორიტეტული საერთაშორისო წყაროებიდან (BNF, EMA SmPC, NICE, DrugBank, WHO ATC) და ლოკალიზებულია ქართული ფარმაცევტული ბაზრისთვის.
ადრიბლასტინი (დოქსორუბიცინი) არის ანტრაციკლინის ჯგუფის ციტოტოქსიკური ანტინეოპლასტიკური ანტიბიოტიკი, რომელიც გამოიყენება სხვადასხვა სოლიდური სიმსივნისა და ჰემატოლოგიური ავთვისებიანი დაავადებების სამკურნალოდ. პრეპარატი მოქმედებს დნმ-ში ინტერკალაციისა და ტოპოიზომერაზა II-ის ინჰიბირების გზით, რაც იწვევს სიმსივნური უჯრედების აპოპტოზს. ინტრავენურად შეჰყავთ მონოთერაპიის ან კომბინირებული ქიმიოთერაპიული სქემების ფარგლებში. ძირითადი ჩვენებებია: ძუძუს კიბო, ფილტვის კიბო, საკვერცხეების კიბო, ლეიკემიები, ლიმფომები, სარკომები. კარდიოტოქსიკურობა წარმოადგენს ყველაზე სერიოზულ გვერდით ეფექტს — კუმულაციური დოზა არ უნდა აღემატებოდეს 550 მგ/მ²-ს. საქართველოში ხელმისაწვდომია Pfizer-ის ბრენდით „ადრიბლასტინი" 10 მგ და 50 მგ ფლაკონებში.
დოქსორუბიცინის ჰიდროქლორიდი (INN: Doxorubicin) არის ანტრაციკლინის ჯგუფის ანტინეოპლასტიკური ანტიბიოტიკი, რომელიც პირველად გამოყოფილ იქნა Streptomyces peucetius var. caesius მიკროორგანიზმისგან 1960-იან წლებში იტალიაში. პრეპარატი ფარმაცევტიკულ ბაზარზე გამოვიდა 1970-იან წლებში Farmitalia-ს (შემდგომში Pfizer) მიერ, ბრენდული სახელწოდებით „ადრიბლასტინი" (Adriblastin), ხოლო ჩრდილოეთ ამერიკაში — „Adriamycin". დღემდე იგი შეტანილია ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის ესენციალური წამლების ნუსხაში (WHO Model List, 2023).
ფარმაკოლოგიური კლასიფიკაციით, დოქსორუბიცინი მიეკუთვნება ანტრაციკლინებს — ციტოტოქსიკური ანტიბიოტიკების ქვეჯგუფს, რომელიც ATC-კლასიფიკაციაში აღნიშნულია კოდით L01DB01. ამ ჯგუფის სხვა წარმომადგენლებია: დაუნორუბიცინი, ეპირუბიცინი, იდარუბიცინი და მიტოქსანტრონი (BNF 87).
ქიმიურად დოქსორუბიცინი წარმოადგენს ტეტრაციკლურ აგლიკონს (ადრიამიცინონი), რომელსაც მიბმული აქვს ამინოშაქარი — დაუნოზამინი. მისი მოლეკულური ფორმულაა C₂₇H₂₉NO₁₁, ხოლო მოლეკულური მასა — 543.52 გ/მოლ. პრეპარატი წარმოადგენს წითელ-ნარინჯისფერ ფხვნილს, რომელიც კარგად იხსნება წყალში და ფიზიოლოგიურ ხსნარში. ინტრავენური შეყვანის შემდეგ იგი სწრაფად ნაწილდება ქსოვილებში და ავლენს ფართო სპექტრის ანტინეოპლასტიკურ აქტივობას (EMA SmPC).
დოქსორუბიცინი ონკოლოგიის ერთ-ერთ ყველაზე ეფექტურ და უნივერსალურ ციტოტოქსიკურ პრეპარატად მიიჩნევა. იგი შედის მრავალ სტანდარტულ ქიმიოთერაპიულ პროტოკოლში, მათ შორის: AC, CHOP, ABVD, FAC, CAF და სხვა რეჟიმებში.
დოქსორუბიცინის ანტინეოპლასტიკური მოქმედება განპირობებულია რამდენიმე ურთიერთდაკავშირებული მექანიზმით, რომლებიც ერთობლივად უზრუნველყოფენ სიმსივნური უჯრედების განადგურებას.
დნმ-ში ინტერკალაცია. დოქსორუბიცინის პლანარული ანტრაციკლინური ბირთვი შეჰყოფა დნმ-ის ორმაგი სპირალის ფუძეთა წყვილებს შორის (ინტერკალაცია), რაც იწვევს დნმ-ის სტრუქტურულ დეფორმაციას. ეს ხელს უშლის დნმ-ის რეპლიკაციას და ტრანსკრიფციას, აფერხებს რნმ-პოლიმერაზის მოქმედებას და ბლოკავს გენეტიკური ინფორმაციის გადაცემას (EMA SmPC).
ტოპოიზომერაზა II-ის ინჰიბირება. დოქსორუბიცინი სტაბილიზებს ტოპოიზომერაზა II-სა და დნმ-ს შორის წარმოქმნილ კომპლექსს („cleavable complex"), რაც ხელს უშლის დნმ-ის ორმაგი ჯაჭვის რელიგაციას. შედეგად წარმოიქმნება მუდმივი ორჯაჭვიანი გაწყვეტები (double-strand breaks), რაც აქტივირებს აპოპტოზის სასიგნალო გზებს. ეს მექანიზმი მიიჩნევა დოქსორუბიცინის ანტისიმსივნური აქტივობის ძირითად საფუძვლად (BNF 87).
თავისუფალი რადიკალების წარმოქმნა. დოქსორუბიცინის ქინონური ჯგუფი მონაწილეობს რედოქს-ციკლში, რის შედეგადაც წარმოიქმნება რეაქტიული ჟანგბადის სახეობები (ROS) — სუპეროქსიდის ანიონები, ჰიდროქსილის რადიკალები და წყალბადის ზეჟანგი. ეს რადიკალები აზიანებენ დნმ-ს, ლიპიდებსა და ცილებს, რაც ხელს უწყობს უჯრედის დაღუპვას. სწორედ ეს მექანიზმი ძირითადად პასუხისმგებელია კარდიოტოქსიკურობაზე, ვინაიდან მიოკარდიუმის უჯრედები განსაკუთრებით მგრძნობიარეა ოქსიდაციური სტრესის მიმართ.
უჯრედული მემბრანისა და სიგნალინგის დარღვევა. დოქსორუბიცინი ურთიერთქმედებს უჯრედული მემბრანის ლიპიდებთან, აზიანებს მემბრანის ფუნქციას და მოდულირებს სერამიდის სიგნალინგს, რაც ხელს უწყობს აპოპტოზის ინდუქციას.
პრეპარატი მოქმედებს უჯრედული ციკლის სხვადასხვა ფაზაში, თუმცა ყველაზე აქტიურია S-ფაზაში (დნმ-ის სინთეზის პერიოდი). იგი მიიჩნევა ფაზა-არასპეციფიკურ ციტოტოქსიკურ აგენტად, რაც უზრუნველყოფს მის ფართო სპექტრის ანტისიმსივნურ ეფექტს.
დოქსორუბიცინი (ადრიბლასტინი) გამოიყენება მრავალი სოლიდური სიმსივნისა და ჰემატოლოგიური ავთვისებიანი დაავადების სამკურნალოდ, როგორც მონოთერაპიის, ასევე კომბინირებული ქიმიოთერაპიის კომპონენტის სახით (EMA SmPC).
ძუძუს კიბო (/conditions/dzudzus-kibo): დოქსორუბიცინი წარმოადგენს ძუძუს კიბოს ქიმიოთერაპიის ქვაკუთხედს. გამოიყენება ადიუვანტურ (ოპერაციის შემდგომ), ნეოადიუვანტურ (ოპერაციის წინა) და მეტასტატური დაავადების სამკურნალო რეჟიმებში. ძირითადი სქემებია: AC (დოქსორუბიცინი + ციკლოფოსფამიდი), FAC/CAF, dose-dense AC (NICE NG101).
ჰოჯკინის ლიმფომა (/conditions/hojkinis-limfoma): ABVD (ადრიამიცინი, ბლეომიცინი, ვინბლასტინი, დაკარბაზინი) რეჟიმი რჩება პირველი რიგის სტანდარტულ მკურნალობად (BNF 87).
არაჰოჯკინის ლიმფომები (/conditions/limfoma): CHOP (ციკლოფოსფამიდი, დოქსორუბიცინი, ვინკრისტინი, პრედნიზოლონი) და R-CHOP რეჟიმები დიფუზური მსხვილუჯრედოვანი B-უჯრედოვანი ლიმფომის სტანდარტული მკურნალობაა.
მწვავე ლიმფობლასტური ლეიკემია (ALL) და მწვავე მიელობლასტური ლეიკემია (AML) (/conditions/leikemia): დოქსორუბიცინი შედის ინდუქციური ქიმიოთერაპიის სქემებში.
ფილტვის კიბო (/conditions/filtvis-kibo): გამოიყენება წვრილუჯრედოვანი ფილტვის კიბოს სამკურნალო CAV რეჟიმში.
საკვერცხეების კიბო (/conditions/sakvercxeebis-kibo): დოქსორუბიცინი შეიძლება გამოყენებულ იქნას მეორე რიგის თერაპიაში.
ოსტეოსარკომა და ევინგის სარკომა (/conditions/sarkoma): დოქსორუბიცინი წარმოადგენს ამ სარკომების მკურნალობის ძირითად კომპონენტს.
სხვა ჩვენებები: შარდის ბუშტის კიბო (ინტრავეზიკალურად), კუჭის კიბო, ფარისებრი ჯირკვლის კიბო, ვილმსის სიმსივნე, ნეირობლასტომა, რბილი ქსოვილების სარკომები, მრავლობითი მიელომა (WHO Model List).
დოქსორუბიცინის დოზირება მნიშვნელოვნად ვარირებს ჩვენების, კომბინირებული რეჟიმის, პაციენტის ზოგადი მდგომარეობისა და თანმხლები დაავადებების მიხედვით. დოზა გამოითვლება სხეულის ზედაპირის ფართობის (მ²) მიხედვით (EMA SmPC).
მონოთერაპია მოზრდილებში:
კომბინირებული ქიმიოთერაპიის ფარგლებში (მოზრდილებში):
პედიატრიული დოზირება:
ღვიძლის ფუნქციის დარღვევა — დოზის კორექცია:
თირკმლის ფუნქციის დარღვევა: მნიშვნელოვანი დოზის კორექცია არ არის საჭირო, თუმცა ჰემოდიალიზის დროს დოზის მოდიფიკაცია შეიძლება საჭირო იყოს.
მაქსიმალური კუმულაციური დოზა: 550 მგ/მ² (მედიასტინუმის დასხივების ან თანმხლები კარდიოტოქსიკური თერაპიის შემთხვევაში — 400 მგ/მ²). კუმულაციური დოზის გადაჭარბება მკვეთრად ზრდის შეუქცევადი კარდიომიოპათიის რისკს.
შეყვანის გზა: მხოლოდ ინტრავენურად (ნელი ბოლუსური ინექცია 3–5 წუთში ან ინფუზია). ექსტრავაზაცია იწვევს მძიმე ქსოვილის ნეკროზს.
შეწოვა: დოქსორუბიცინი შეჰყავთ მხოლოდ ინტრავენურად, რაც უზრუნველყოფს 100%-იან ბიოშეღწევადობას. პერორალური ბიოშეღწევადობა უკიდურესად დაბალია (<5%) პირველი გავლის ინტენსიური მეტაბოლიზმისა და P-გლიკოპროტეინის ეფლუქსის გამო.
განაწილება: პრეპარატი სწრაფად ნაწილდება ქსოვილებში — განაწილების მოცულობა 500–2000 ლ/მ². დოქსორუბიცინი აქტიურად გროვდება ღვიძლში, გულში, თირკმელებში, ფილტვებში და ლიმფურ კვანძებში. პლაზმის ცილებთან შეკავშირება შეადგენს 60–70%-ს, ძირითადად ალბუმინთან. პრეპარატი არ გადალახავს ჰემატოენცეფალურ ბარიერს თერაპიული კონცენტრაციებით (EMA SmPC).
მეტაბოლიზმი: დოქსორუბიცინი მეტაბოლიზდება ღვიძლში ალდო-კეტო რედუქტაზების მეშვეობით; ძირითადი აქტიური მეტაბოლიტია დოქსორუბიცინოლი (13-OH მეტაბოლიტი), რომელიც ნაკლებად ეფექტურია, მაგრამ ხელს უწყობს კარდიოტოქსიკურობას. სხვა მეტაბოლიტებია: აგლიკონები და გლუკურონიდური კონიუგატები.
ელიმინაცია: ექსკრეცია ძირითადად ხდება ნაღვლით და განავლით (~40–50% 7 დღეში). შარდით გამოიყოფა მხოლოდ 5–12% უცვლელი სახით. ნახევარგამოყოფის პერიოდი ტრიფაზურია:
ღვიძლის ფუნქციის დარღვევისას კლირენსი მნიშვნელოვნად მცირდება, რაც მოითხოვს დოზის კორექციას.
დოქსორუბიცინის გვერდითი მოქმედებები მრავალფეროვანია და ხშირად დოზა-დამოკიდებულია (EMA SmPC; BNF 87).
დოქსორუბიცინი მრავალ კლინიკურად მნიშვნელოვან წამლის ურთიერთქმედებაში მონაწილეობს (EMA SmPC; BNF 87).
კარდიოტოქსიკურობის გამაძლიერებელი კომბინაციები:
ფარმაკოკინეტიკური ურთიერთქმედებები:
სხვა მნიშვნელოვანი ურთიერთქმედებები:
ორსულობა: დოქსორუბიცინი ტერატოგენულია და ემბრიოტოქსიკურია ცხოველებზე ჩატარებულ კვლევებში. FDA კატეგორია — D (ადამიანის ნაყოფის დაზიანების მტკიცებულება არსებობს, თუმცა გამოყენება შესაძლებელია სიცოცხლისთვის საშიშ სიტუაციებში). ორსულობის პირველ ტრიმესტრში გამოყენება კატეგორიულად უკუნაჩვენებია თანდაყოლილი მანკების რისკის გამო. მეორე და მესამე ტრიმესტრში გამოყენება შესაძლებელია მხოლოდ სიცოცხლისთვის საშიშ შემთხვევებში, ინდივიდუალური რისკ-სარგებლის შეფასების საფუძველზე (EMA SmPC).
რეპროდუქციულ ასაკის ქალებმა და მამაკაცებმა უნდა გამოიყენონ ეფექტური კონტრაცეფცია მკურნალობის პერიოდში და მისი დასრულებიდან მინიმუმ 6 თვის განმავლობაში. პრეპარატმა შეიძლება გამოიწვიოს უნაყოფობა (ამენორეა, აზოოსპერმია).
ლაქტაცია: დოქსორუბიცინი გადადის დედის რძეში. ძუძუთი კვება აბსოლუტურად უკუნაჩვენებია მკურნალობის პერიოდში (BNF 87).
საქართველოში დოქსორუბიცინი ხელმისაწვდომია Pfizer-ის ორიგინალური ბრენდით:
პრეპარატი მიეკუთვნება სპეციალურ ჯგუფის მედიკამენტებს და ხელმისაწვდომია მხოლოდ ონკოლოგიურ კლინიკებსა და სტაციონარულ დაწესებულებებში. გაცემა ხორციელდება ექიმის რეცეპტის საფუძველზე. პრეპარატი ინახება 2–8°C ტემპერატურაზე, დაცული სინათლისგან. მომზადებული ხსნარი სტაბილურია 24 საათის განმავლობაში ოთახის ტემპერატურაზე.
ადრიბლასტინი არის დოქსორუბიცინის ბრენდული სახელწოდება — ანტრაციკლინის ჯგუფის ციტოტოქსიკური პრეპარატი, რომელიც გამოიყენება მრავალი ტიპის კიბოს სამკურნალოდ, მათ შორის: ძუძუს კიბო, ლიმფომები, ლეიკემიები, სარკომები და სხვა სოლიდური სიმსივნეები. იგი შეჰყავთ ინტრავენურად ონკოლოგიურ კლინიკაში.
დოქსორუბიცინს ახასიათებს კუმულაციური კარდიოტოქსიკურობა — იგი აზიანებს მიოკარდიუმის უჯრედებს ოქსიდაციური სტრესის მეშვეობით, რამაც შეიძლება გამოიწვიოს შეუქცევადი დილატაციური კარდიომიოპათია და გულის უკმარისობა. ამიტომ ეხოკარდიოგრაფია ან MUGA სკანირება ტარდება მკურნალობის დაწყებამდე და რეგულარულად ციკლებს შორის, განსაკუთრებით კუმულაციური დოზის 300 მგ/მ²-ის მიღწევის შემდეგ.
ექსტრავაზაცია სერიოზული გართულებაა — დოქსორუბიცინი ვეზიკანტია და იწვევს ქსოვილის ნეკროზს. ინფუზია დაუყოვნებლივ უნდა შეწყდეს; სპეციფიკური ანტიდოტია დექსრაზოქსანი (Savene), რომელიც უნდა შეიყვანოს 6 საათის განმავლობაში. ასევე გამოიყენება DMSO-ს (დიმეთილსულფოქსიდი) ადგილობრივი აპლიკაცია. ყინულის კომპრესები რეკომენდებულია. დაუყოვნებლივ აცნობეთ სამედიცინო პერსონალს.
დოქსორუბიცინმა შეიძლება დროებით ან მუდმივად დააზიანოს რეპროდუქციული ფუნქცია. ქალებში შეიძლება განვითარდეს ამენორეა (მენსტრუაციის შეწყვეტა), ხოლო მამაკაცებში — აზოოსპერმია. მკურნალობის დასრულებიდან მინიმუმ 6 თვის განმავლობაში რეკომენდებულია ეფექტური კონტრაცეფციის გამოყენება. ნაყოფიერების აღდგენის შესახებ ინდივიდუალური კონსულტაცია ონკოლოგთან და რეპროდუქტოლოგთან არის საჭირო.
დოქსორუბიცინი წითელი ფერის პრეპარატია. მისი და მისი მეტაბოლიტების ელიმინაცია შარდით იწვევს შარდის წითლად-ნარინჯისფრად შეფერვას, რაც ჩვეულებრივ 1–2 დღე გრძელდება. ეს ნორმალური მოვლენაა და არ მოითხოვს სამედიცინო ჩარევას — არ უნდა აგვერიოს ჰემატურიაში (სისხლი შარდში).
ციკლების რაოდენობა დამოკიდებულია კონკრეტულ ქიმიოთერაპიულ პროტოკოლზე, დაავადების ტიპსა და პასუხზე. მთავარი შემზღუდველი ფაქტორია მაქსიმალური კუმულაციური დოზა — 550 მგ/მ² (ან 400 მგ/მ² რისკ-ფაქტორების არსებობისას). თქვენი ონკოლოგი შეაფასებს თერაპიულ პასუხს, გულის ფუნქციას და ზოგად ტოლერანტობას ყოველი ციკლის შემდეგ.