acidum acetylsalicylicum · INN
acidum acetylsalicylicum (acidum acetylsalicylicum) ხელმისაწვდომია საქართველოში 3 ბრენდის სახით. ქვემოთ მოცემული პროდუქტების ანოტაციები გადამოწმებულია ავტორიტეტული საერთაშორისო წყაროებიდან (BNF, EMA SmPC, NICE, DrugBank, WHO ATC) და ლოკალიზებულია ქართული ფარმაცევტული ბაზრისთვის.
აცეტილსალიცილის მჟავა (ასპირინი) — არასტეროიდული ანთების საწინააღმდეგო პრეპარატი (NSAID), რომელიც გამოიყენება ტკივილის, ცხელების, ანთების სამკურნალოდ, ასევე გულ-სისხლძარღვთა დაავადებების პროფილაქტიკისთვის დაბალ დოზებში. მოქმედებს ციკლოოქსიგენაზას (COX-1 და COX-2) შეუქცევადი ინჰიბიციით, რაც აფერხებს პროსტაგლანდინებისა და თრომბოქსან A2-ის სინთეზს. დაბალი დოზით (75–100 მგ) ანტითრომბოციტული მოქმედებისთვის რეკომენდებულია მიოკარდიუმის ინფარქტის, ინსულტისა და სტენტირების შემდგომ პროფილაქტიკაში. მაღალი დოზებით (500–1000 მგ) გამოიყენება ტკივილგამაყუჩებლად და ანტიპირეტიკად. მთავარი გვერდითი ეფექტებია: გასტროინტესტინური სისხლდენა, პეპტიური წყლული, ბრონქოსპაზმი ასპირინ-მგრძნობიარე პაციენტებში. უკუნაჩვენებია 16 წლამდე ბავშვებში (რეის სინდრომის რისკი) და აქტიური სისხლდენის დროს.
აცეტილსალიცილის მჟავა (INN: Acidum acetylsalicylicum) წარმოადგენს არასტეროიდული ანთების საწინააღმდეგო საშუალებებისა (NSAIDs) და ანტითრომბოციტული აგენტების ჯგუფს მიკუთვნებულ პრეპარატს. იგი სალიცილატების კლასის ყველაზე ცნობილი წარმომადგენელია (BNF 87).
ისტორია: სალიცილის მჟავის თერაპიული თვისებები ცნობილი იყო ჯერ კიდევ ანტიკურ პერიოდში — ტირიფის ქერქის სახით. 1897 წელს ფელიქს ჰოფმანმა, Bayer-ის კომპანიის ქიმიკოსმა, სინთეზირება მოახდინა აცეტილსალიცილის მჟავისა, რომელიც 1899 წლიდან „ასპირინის" სახელით გამოვიდა ფარმაცევტულ ბაზარზე. მე-20 საუკუნის 70-იან წლებში ჯონ ვეინმა აღმოაჩინა მისი მოქმედების მექანიზმი — პროსტაგლანდინის სინთეზის ინჰიბიცია, რისთვისაც 1982 წელს ნობელის პრემია მიიღო.
ფარმაკოლოგიური კლასიფიკაცია:
პრეპარატი შეტანილია ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის აუცილებელ მედიკამენტთა ნუსხაში (WHO Model List) როგორც ანალგეტიკური, ანტიპირეტიკული და ანტითრომბოციტული საშუალება. საქართველოში ფართოდ ხელმისაწვდომია როგორც რეცეპტის გარეშე გასაცემი პრეპარატი.
აცეტილსალიცილის მჟავის ფარმაკოლოგიური ეფექტები განპირობებულია ციკლოოქსიგენაზას (COX) ფერმენტის შეუქცევადი ინჰიბიციით. ეს არის მისი უნიკალური თვისება სხვა NSAIDs-ისგან განსხვავებით, რომლებიც შექცევად ინჰიბიციას ახორციელებენ (BNF 87).
აცეტილსალიცილის მჟავა აცეტილირებს სერინის ნაშთს (Ser-530 COX-1-ში, Ser-516 COX-2-ში) ფერმენტის აქტიური ცენტრის მახლობლად. ეს კოვალენტური მოდიფიკაცია სამუდამოდ ბლოკავს არაქიდონის მჟავის წვდომას კატალიზურ ადგილზე.
COX-1 ინჰიბიციის შედეგები:
COX-2 ინჰიბიციის შედეგები:
გარდა ამისა, მაღალ დოზებში აცეტილსალიცილის მჟავა ახდენს NF-κB სიგნალური გზის მოდულაციას, რაც ანთებითი ციტოკინების ექსპრესიას ამცირებს. ბოლო კვლევებით ჩანს, რომ აცეტილირება ხდება სხვა ცილების — ალბუმინის, ჰემოგლობინის და ფერმენტების დონეზეც (EMA SmPC).
აცეტილსალიცილის მჟავას ჩვენებები განისაზღვრება დოზით და მოქმედების სპექტრით:
| ჩვენება | დოზა | ხანგრძლივობა | |---------|------|--------------| | მწვავე MI/ACS | 300 მგ დატვირთვა, შემდეგ 75–100 მგ/დღე | განუსაზღვრელი | | მეორადი პროფილაქტიკა (MI, ინსულტი) | 75–100 მგ/დღე | განუსაზღვრელი | | PCI/სტენტი | 75–100 მგ/დღე (+ P2Y12 ინჰიბიტორი) | ორმაგი: 6–12 თვე | | TIA | 300 მგ დაუყოვნებლად, შემდეგ 75 მგ/დღე | განუსაზღვრელი | | კავასაკის დაავადება | 30–50 მგ/კგ/დღე (მწვავე), შემდეგ 3–5 მგ/კგ/დღე | 6–8 კვირა |
პერორალური მიღებისას სწრაფად შეიწოვება კუჭ-ნაწლავის ტრაქტიდან. ბიოშეღწევადობა 40–50% (პირველი გავლის ეფექტის გამო). პიკური კონცენტრაცია მიიღწევა 30–40 წუთში ჩვეულებრივი ტაბლეტებისთვის; ნაწლავში ხსნადი ფორმებისთვის — 3–4 საათი. აცეტილსალიცილის მჟავა ჰიდროლიზდება სალიცილის მჟავად უკვე კუჭის ლორწოვანსა და პლაზმაში (EMA SmPC).
სალიცილატის ტოქსიურობა ვითარდება სერუმული კონცენტრაციის >350 მგ/ლ-ზე. სიმპტომები: ტინიტუსი, გულისრევა, ღებინება, ტაქიპნოე, რესპირატორული ალკალოზი → მეტაბოლური აციდოზი, კომა. მკურნალობა: ტუტე დიურეზი, ჰემოდიალიზი მძიმე შემთხვევებში.
| პრეპარატი | ეფექტი | |-----------|--------| | ვარფარინი/სხვა ანტიკოაგულანტები | სისხლდენის რისკის მნიშვნელოვანი ზრდა | | მეთოტრექსატი (>15 მგ/კვ) | მეთოტრექსატის ტოქსიურობა (თირკმლით კლირენსის შემცირება) | | კლოპიდოგრელი/P2Y12 ინჰიბიტორები | სისხლდენის რისკი (თერაპიული კომბინაცია მაგრამ მონიტორინგით) | | იბუპროფენი | კონკურენტული ანტაგონიზმი — ამცირებს ასპირინის ანტითრომბოციტულ ეფექტს | | SSRI ანტიდეპრესანტები | გასტროინტესტინური სისხლდენის რისკი |
რეკომენდაცია: თუ პაციენტი იღებს დაბალ დოზა ასპირინს კარდიოპროტექციისთვის, იბუპროფენი მინიმუმ 2 საათით გვიან უნდა მიიღოს (FDA, EMA SmPC).
FDA კატეგორია: D (III ტრიმესტრი); C (I-II ტრიმესტრი, თერაპიული დოზები)
სალიცილატები გადადის დედის რძეში მცირე რაოდენობით. დაბალი დოზა (≤100 მგ/დღე) ზოგადად მისაღებია ძუძუთი კვების პერიოდში. მაღალი ანალგეზიური დოზები არ არის რეკომენდებული — ჩვილის რეის სინდრომის თეორიული რისკი (BNF 87).
საქართველოში აცეტილსალიცილის მჟავა ხელმისაწვდომია შემდეგი ბრენდების სახით:
ასევე შედის კომბინირებულ პრეპარატებში (მაგ., ასპირინი + კლოპიდოგრელი, ასპირინი + დიპირიდამოლი).
ასპირინ კარდიო შეიცავს დაბალ დოზა აცეტილსალიცილის მჟავას (75–100 მგ) ნაწლავში ხსნადი გარსით, რაც ამცირებს კუჭის ლორწოვანის დაზიანების რისკს. ჩვეულებრივი ასპირინი (500 მგ) გამიზნულია ტკივილის/ცხელების სამკურნალოდ და კუჭში იხსნება. კარდიოპროტექციისთვის აუცილებლად დაბალი დოზა უნდა გამოიყენოთ ექიმის დანიშნულებით.
ნაწლავში ხსნადი ფორმები (ასპირინ კარდიო) შეიძლება ცარიელ კუჭზე მიიღოთ, რადგან ისინი კუჭში არ იხსნება. ჩვეულებრივი ასპირინი სასურველია საკვებთან ერთად ან საკვების შემდეგ მიიღოთ გასტროინტესტინური გართულებების შესამცირებლად.
16 წლამდე ასაკის ბავშვებში, განსაკუთრებით ვირუსული ინფექციების (გრიპი, ჩუტყვავილა) ფონზე, ასპირინმა შეიძლება გამოიწვიოს რეის სინდრომი — იშვიათი, მაგრამ ფატალური მდგომარეობა, რომელიც მწვავე ჰეპატიტითა და ენცეფალოპათიით ხასიათდება (BNF 87). ბავშვებში ტკივილის/ცხელებისთვის პარაცეტამოლი ან იბუპროფენი არის რეკომენდებული.
ზოგადად, ასპირინი უნდა შეწყდეს 7 დღით ადრე ელექტიური ქირურგიული ჩარევის წინ, რადგან ანტითრომბოციტული ეფექტი 7–10 დღე გრძელდება. თუმცა, კარდიოვასკულარული მაღალი რისკის პაციენტებში (ახალი სტენტი) შეწყვეტის გადაწყვეტილება ინდივიდუალურად უნდა მიიღოს კარდიოლოგმა და ქირურგმა ერთობლივად.
ეს არასასურველია. იბუპროფენი კონკურენტულად უკავშირდება COX-1-ს და ბლოკავს ასპირინის ანტითრომბოციტულ ეფექტს. თუ ორივე აუცილებელია, ასპირინი უნდა მიიღოთ მინიმუმ 2 საათით ადრე იბუპროფენამდე (EMA SmPC). ალტერნატიულად, ნაპროქსენთან ნაკლები ინტერაქციაა აღწერილი.
2019 წლის ACC/AHA გაიდლაინების მიხედვით, ასპირინის რუტინული გამოყენება პირველადი პროფილაქტიკისთვის აღარ არის რეკომენდებული 70 წელს ზემოთ ასაკში ან სისხლდენის მაღალი რისკის მქონე პირებში. 40–70 წლის პაციენტებში, მაღალი კარდიოვასკულარული რისკით და დაბალი სისხლდენის რისკით, ინდივიდუალური გადაწყვეტილება მიიღება ექიმთან კონსულტაციით.